Kiểm một cái tên trước khi đặt cho con: ghép họ, đọc lái, viết tắt, tên không dấu ra sao

Kiểm tên con trước khi đặt là đọc và viết cả họ tên theo mọi cách người khác sẽ gặp nó: đọc to, ghép với họ, ghép với tên đệm, nói lái, viết tắt, viết không dấu trên hộ chiếu, điền vào biểu mẫu, và so với tên người trong họ. Tám bước dưới đây mất chừng mười lăm phút, rẻ hơn nhiều so với một cái tên phải giải thích cả đời.

Vì sao cần kiểm

Cha mẹ chọn tên thường nhìn một chữ: chữ tên, với nghĩa đẹp mình gửi vào. Người khác thì gặp cả họ tên, trong những hoàn cảnh cha mẹ không nghĩ tới: bạn cùng lớp gọi tắt, cô giáo đọc danh sách, máy chấm thi in không dấu, nhân viên sân bay đọc hộ chiếu. Một cái tên đẹp ở chữ cuối vẫn có thể vấp ở chỗ ghép.

Danh sách kiểm này không thay việc chọn nghĩa, chọn chữ (xem chữ Hán Việt đặt tên); nó là bước cuối cùng, sau khi đã có một vài tên ứng viên.

Tám bước kiểm

Bước 1: đọc to

Đọc cả họ, đệm, tên liền nhau, to, ba lần. Tiếng Việt nghe êm khi thanh bằng và thanh trắc xen nhau; ba tiếng cùng thanh nặng hay cùng thanh huyền đọc lên nặng nề. Cũng tránh nhiều tiếng cùng phụ âm đầu đứng liền, như ba tiếng cùng bắt đầu bằng "ng", dễ líu lưỡi với trẻ nhỏ đang tập nói tên mình.

Bước 2: họ ghép với tên

Họ đứng ngay trước tên khi gọi tắt ("bạn Phí Công", "cô Đào Hoa"). Một số cặp thành từ có nghĩa riêng:

• Phí + Công thành "phí công" (uổng công).
• Đào + Hoa thành "đào hoa", từ hay dùng để chỉ người đa tình.
• Lý + Do thành "lý do".

Có cặp ghép ra nghĩa đẹp, đáng để tận dụng: Đỗ Quyên (hoa đỗ quyên), Lương Thiện, Trịnh Trọng. Không phải cặp nào trùng từ cũng xấu; chỉ cần biết trước để chọn.

Bước 3: tên đệm ghép với tên

Đệm và tên đọc liền thường thành một cụm. Ví dụ đệm Thị với tên Phi thành "thị phi", nghĩa là lời ra tiếng vào. Đệm Văn với tên Minh thành "văn minh", một cụm đẹp. Cách chọn tên đệm có ở bài tên đệm Văn, Thị.

Bước 4: nói lái

Nói lái là đổi phần vần và thanh giữa hai tiếng. Trẻ con rất giỏi trò này, nhất là từ cuối tiểu học. Cách thử: ghép từng cặp tiếng liền nhau (họ – đệm, đệm – tên, họ – tên), đổi vần và thanh, đọc to; nhờ thêm một người khác vùng thử, vì vốn từ lóng mỗi vùng khác nhau. Kỹ thuật này cũng dùng cho tên quán, có ví dụ ở bài đặt tên cửa hàng.

Bước 5: viết tắt

Chữ cái đầu của họ tên sẽ theo con trong chữ ký, thư điện tử, tên đăng nhập, tên nhóm. Một số tổ hợp hai ba chữ cái trùng chữ viết tắt thô tục hay tiếng lóng trên mạng. Viết chữ cái đầu ra, cả có dấu (Đ) lẫn không dấu (D), đọc như người lạ đọc.

Bước 6: tên không dấu

Hộ chiếu, vé máy bay, hệ thống ngân hàng, thư điện tử đều ghi tên không dấu, và chữ Đ thường thành D. Hai chuyện cần kiểm:

• Thành từ nước ngoài khó nghe. Một vài tên rất đẹp trong tiếng Việt như Phúc, Bích, Dung khi bỏ dấu lại trùng hoặc gần với những từ thô tục hay khó nghe trong tiếng Anh. Không vì thế mà phải bỏ tên; chỉ nên biết trước, nhất là nếu gia đình định cho con học, sống ở nước ngoài, và có thể chọn tên đệm làm tên gọi thay.
• Trùng tên khác khi mất dấu. "Hà", "Hạ", "Hả" đều thành "Ha"; "Thu", "Thư", "Thứ" đều thành "Thu"; trong một lớp, một công ty, hai người khác tên có thể thành cùng một tên trên hệ thống.

Bước 7: độ dài và biểu mẫu

Tên bốn, năm chữ đẹp trên giấy khai sinh nhưng hay bị cắt khi in thẻ ngân hàng, thẻ học sinh, hoặc không vừa ô điền. Đếm số ký tự cả họ tên không dấu; tên rất dài nên thử điền vào một biểu mẫu thật. Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 26) yêu cầu tên bằng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam, không đặt bằng số hay ký tự không phải chữ; văn bản hướng dẫn hộ tịch cũng lưu ý không đặt tên quá dài, khó sử dụng.

Bước 8: trùng người

• Người trên trong họ: nhiều gia đình còn giữ tục kiêng đặt tên con cháu trùng tên ông bà, cô chú (bài kiêng tên trùng ông bà). Hỏi người lớn trước khi chốt.
• Anh chị em họ cùng lứa: hai đứa trẻ cùng họ, cùng tên, cùng tuổi trong một đại gia đình gây rối không ít trong các dịp họp mặt.
• Người nổi tiếng hay nhân vật có tiếng xấu: trùng nguyên họ tên với một người đang có mặt trên báo chí vì việc không hay sẽ khiến con bị hỏi hoài.

Một ví dụ chạy đủ tám bước

Một gia đình họ Phan định đặt con gái là Phan Thị Phi, với chữ Phi 菲 là cỏ thơm.

Đổi đệm thành Phan Ngọc Phi hay Phan Bảo Phi: bước 3 hết vướng, nghĩa vẫn giữ. Một chữ đổi, cả cái tên khác hẳn.

Sách cổ nói gì

Tả Truyện, Hoàn công năm thứ 6, chép lời Thân Nhu trả lời vua Lỗ về việc đặt tên con. Sau khi nêu năm cách đặt tên, ông nói những thứ không nên dùng làm tên: tên nước, tên chức quan, tên núi sông, tên bệnh kín, tên súc vật, tên đồ lễ. Lý do ông đưa ra rất thực tế, đại ý: người nhà Chu kiêng tên để thờ thần; lấy tên nước đặt tên thì về sau phải bỏ tên nước, lấy tên chức quan thì phải bỏ chức quan, lấy tên núi sông thì phải đổi tên núi sông. — Tả Truyện, Hoàn công năm thứ 6

Bình: lời khuyên hơn hai nghìn năm tuổi ấy là một danh sách kiểm đúng nghĩa: nó không hỏi tên có đẹp không, mà hỏi tên này sẽ gây phiền gì cho người khác về sau. Tám bước ở trên làm đúng việc ấy cho thời của chúng ta: thay vì sợ phải đổi tên núi sông, ta lo tên bị gọi tắt thành từ khác, bị cắt trên thẻ, bị đọc sai ở sân bay.

Đọc cho đúng mức

• Không cái tên nào qua được mọi trò đùa. Trẻ con luôn tìm được cách chọc nhau; danh sách kiểm chỉ để tránh những chỗ vấp rõ ràng, không để tìm một cái tên "hoàn hảo".
• Các ví dụ ghép họ, đệm trong bài chỉ để minh hoạ; người mang những tên ấy không có gì sai, và nhiều người mang tên như vậy sống rất tự hào với tên mình.
• Thông tin pháp luật trong bài là thông tin chung về đặt tên khi đăng ký khai sinh.
• Bài này không xét ngũ hành; phần đó, nếu cần, có ở bài đặt tên con theo Bát Tự.

Việc nên làm

• Chọn hai, ba tên ứng viên rồi mới chạy danh sách kiểm, đừng kiểm một tên duy nhất.
• In bảng tám bước, điền cho từng tên, để cả nhà cùng xem.
• Nhờ một người ngoài gia đình đọc to cả họ tên và nói phản ứng đầu tiên.
• Chốt tên trước hạn đăng ký khai sinh 60 ngày, đủ thời gian để tên "nằm" trong nhà vài tuần.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tả Truyện — Hoàn công năm thứ 6, lời Thân Nhu về những thứ không nên dùng đặt tên, đại ý.
• Bộ luật Dân sự năm 2015 — Điều 26 về quyền có họ, tên, đại ý.