Chọn chữ Hán Việt cho tên con: nghĩa gốc và những chữ hay bị hiểu nhầm

Một âm Hán Việt trong tên thường ứng với nhiều chữ Hán khác nghĩa: "Vĩ" có thể là lớn lao (偉), ngọc quý (瑋), ánh lửa (煒), sợi ngang (緯) hay cái đuôi (尾). Tên trên giấy khai sinh chỉ ghi âm, nên nghĩa của tên là chữ Hán cha mẹ chọn. Chọn chữ theo nghĩa gốc, rồi ghi chữ ấy lại cho con.

Vì sao tên Việt hay "lạc" nghĩa

Người Việt đặt tên bằng âm Hán Việt nhưng viết bằng chữ Quốc ngữ. Từ khi chữ Hán ra khỏi đời sống thường ngày, mối nối giữa âm và chữ chỉ còn trong đầu người đặt. Ba chuyện hay xảy ra:

• Cha mẹ thích âm, biết lờ mờ một nghĩa, không biết âm ấy còn những chữ khác.
• Cha mẹ biết đúng chữ nhưng không ghi lại; con lớn lên tra mạng, gặp chữ khác, hiểu tên mình theo nghĩa khác.
• Nghĩa của âm trong tiếng Việt hiện đại đã trôi xa nghĩa Hán. "Nhàn" trong tiếng Việt gợi chuyện rảnh rỗi, nhưng chữ 嫻 trong tên con gái lại là nết na, thành thạo.

Ba ví dụ dưới đây là ba âm được đặt nhiều mà ít người biết hết các chữ đằng sau.

Vĩ, Vỹ: năm chữ, từ "vĩ đại" tới "cái đuôi"

Trước hết, "Vỹ" và "Vĩ" là cùng một âm, khác nhau ở cách viết i hay y theo thói quen chính tả. Viết y không đổi chữ Hán, không đổi nghĩa. Những chữ hay gặp:

Nhầm hay gặp nhất là đặt "Vĩ" với ý vĩ đại rồi để con tự tra và gặp chữ 尾. Không có gì xấu xảy ra, nhưng một cái tên phải giải thích mỗi lần bị trêu thì không còn là món quà trọn vẹn.

Khuê: sao văn chương, ngọc bậc quý hay một quẻ chia lìa

Nhiều nhà đặt tên Khuê cho con gái với ý khuê các. Chữ 奎 thì lại ít được nghĩ tới, dù nghĩa văn chương của nó hợp cả hai giới và hợp thời hơn. Còn chữ 睽 là tên quẻ Hoả Trạch Khuê, lửa bốc lên, nước chảy xuống, hai bên đi ngược nhau; Thoán truyện của quẻ đại ý nói hai người con gái ở chung mà chí không cùng đi. Không ai cố ý chọn chữ này, nhưng ai tra "Khuê" trong một bảng sáu mươi tư quẻ sẽ gặp nó trước.

Nhàn: rảnh rỗi hay nết na

Đây là ca nghĩa tiếng Việt trôi xa nghĩa Hán nhất. Người nghe "Nhàn" nghĩ ngay tới "nhàn hạ", có khi cả "nhàn rỗi". Chữ 嫻 thì nói về người có nề nếp, làm việc thành thục. Nếu đặt tên Nhàn cho con, nên ghi rõ chữ 嫻 và một dòng giải nghĩa; không ghi, đến cả người thân cũng hiểu theo nghĩa rảnh rỗi.

Mười cặp đồng âm khác nghĩa hay gặp trong tên

Chữ "Vy" là ca đáng nói: đứng một mình, 薇 là loài rau dại mà Bá Di, Thúc Tề hái ăn trên núi Thú Dương; muốn nghĩa hoa hồng leo thì phải là "Tường Vi". Đặt tên Vy với ý "nhỏ xinh" thì chữ lại là 微. Không chữ nào sai, chỉ cần cha mẹ biết mình chọn chữ nào.

Hai bài tên con trai Hán Việt và tên con gái Hán Việt có bảng sáu mươi chữ mỗi bài, gồm những chữ khác như Hoàng, Kiệt, Hân, Uyên, Diệp.

Chữ và hành: nếu có đặt theo ngũ hành

Chọn đúng chữ còn quan trọng nếu gia đình đặt tên theo ngũ hành, vì hành nằm ở chữ chứ không ở âm. Cùng âm Vĩ: 煒 bộ Hoả, 瑋 bộ Ngọc, 偉 bộ Nhân. Cùng âm Quân: 均 bộ Thổ, 鈞 bộ Kim. Cách chọn hành cho tên có căn cứ là theo dụng thần trong Bát Tự của bé, không theo mệnh năm sinh; xem bài đặt tên con theo ngũ hành.

Sách cổ nói gì

Thuyết Văn Giải Tự của Hứa Thận đời Đông Hán là sách giải nghĩa gốc của chữ Hán theo hình chữ. Với hai chữ Nhàn:

"Nhàn là hàng rào chắn." Hình chữ là cây (木) đặt trong cửa (門).

"Nhàn (閒) là khe hở." Hình chữ là ánh trăng lọt qua cửa.

Với chữ Vĩ 偉, Thuyết Văn giải là 奇也, "khác thường"; với chữ Khuê 奎, sách giải theo hình thể người, đại ý là khoảng giữa hai đùi, sau mới dùng gọi tên chòm sao có hình dáng tương tự.

Bình: nghĩa "rảnh rỗi" của Nhàn là nghĩa mượn về sau, từ hình ảnh khe hở, khoảng trống. Biết nghĩa gốc giúp hai việc: tránh chữ mà nghĩa thông dụng không hợp làm tên, và tìm ra chữ đẹp mà ít người dùng. Nghĩa gốc không phải lúc nào cũng là nghĩa để đặt tên; như chữ 奎, nghĩa dùng trong tên là sao Khuê chứ không phải nghĩa hình thể ban đầu.

Đọc cho đúng mức

• Nghĩa trong tên là nghĩa cha mẹ gửi vào. Một chữ có nhiều nghĩa thì người đặt chọn nghĩa nào, nghĩa ấy là nghĩa của tên; không nên vì một nghĩa phụ hiếm gặp mà bỏ một chữ đẹp.
• Âm Hán Việt có dị biệt theo vùng và theo thời (Tú hay Túc, Vĩ hay Vỹ). Những khác biệt này thuộc chính tả và thói quen, không đổi chữ.
• Từ điển trên mạng thường liệt kê chữ theo tần suất trong tiếng Trung hiện đại, không theo mức dùng trong tên Việt; chữ hiện đầu tiên chưa chắc là chữ hợp nhất.
• Bài này không bàn hành của chữ theo số nét hay theo con giáp; hai hệ đó có bài riêng (ngũ cách tính danh, đặt tên theo con giáp).

Việc nên làm

• Với mỗi âm định dùng, liệt kê hết các chữ Hán đồng âm trước khi chọn; một từ điển Hán Việt giấy như của Thiều Chửu vẫn là chỗ tra tốt.
• Chọn chữ theo nghĩa thông dụng trong tên, rồi kiểm nghĩa gốc để chắc không vướng nghĩa xấu.
• Viết chữ Hán đã chọn và một dòng giải nghĩa vào gia phả, sổ tay của con, hoặc một tờ giấy giữ cùng giấy khai sinh.
• Kiểm cả họ tên theo âm: đọc to, viết không dấu, viết tắt (bài kiểm tên trước khi đặt).
• Khi phân vân giữa hai chữ, hỏi người lớn tuổi trong họ: họ thường nhớ những chữ đã có người dùng, giúp tránh trùng tên cần kiêng.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Thuyết Văn Giải Tự — Hứa Thận; các mục 閑, 閒 (nguyên văn), 偉, 奎 (đại ý).
• Chu Dịch — quẻ Khuê, Thoán truyện (đại ý).
• Cơ sở dữ liệu chữ Hán Unihan của Unicode — nghĩa, bộ thủ, âm Hán Việt đối chiếu cho các chữ trong bài.
• Hán Việt tự điển — Thiều Chửu (dùng tra âm và nghĩa thông dụng).