Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5: giết sâu bọ, giờ Ngọ giữa hè và chỗ tục Việt khác Trung Hoa

Tết Đoan Ngọ là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, ngày lễ giữa hè, khi dương khí được coi là thịnh nhất. Người Việt gọi là Tết giết sâu bọ, sáng sớm ăn rượu nếp, hoa quả chua, trẻ em nhuộm móng tay, người lớn hái lá thuốc vào giờ Ngọ. Khác Trung Hoa, tục Việt gần như không gắn với Khuất Nguyên và đua thuyền rồng. Đoan Ngọ năm Đinh Mùi là thứ Tư 9/6/2027.

Tên gọi: đoan, ngọ và "năm năm năm"

"Đoan" là mở đầu, "ngọ" có thể hiểu theo hai lớp:

• Tháng Ngọ: theo lịch kiến Dần, tháng Giêng là tháng Dần, nên tháng Năm là tháng Ngọ. Mùng 5 tháng Ngọ là ngày đầu của tháng giữa hè.
• Chữ "ngọ" đọc gần chữ "ngũ" (năm) trong tiếng Hán: mùng năm tháng năm còn gọi là Đoan Ngũ, Trùng Ngũ (năm lặp đôi).

Lại có tên Đoan Dương: ngày dương khí lên cao. Ba cách gọi đều quy về một ý: ngày của giữa hè, của dương thịnh.

Thiên văn giữa hè: tháng Ngọ, giờ Ngọ và Mặt Trời trên đỉnh đầu

Trong tháng Năm âm lịch luôn có trung khí Hạ Chí, ngày dài nhất năm (xem Hạ Chí). Mùng 5 tháng 5 thường rơi trước Hạ Chí vài tuần hoặc vài ngày:

Với người Việt, có một chi tiết thiên văn mà sách phương Bắc không có: nước ta nằm giữa xích đạo và chí tuyến, nên quanh Đoan Ngọ, Mặt Trời lúc giờ Ngọ (giữa trưa) gần như đứng trên đỉnh đầu. Tính cho ngày 9/6/2027, Mặt Trời ở Hà Nội lên cao khoảng 88° lúc 11 giờ 56, tức chỉ lệch đỉnh đầu hai độ; ở TP. Hồ Chí Minh cao khoảng 78°. Giữa trưa ngày ấy, bóng một cây cột ở Hà Nội ngắn gần như bằng không.

"Giờ Ngọ ngày Đoan Ngọ trong tháng Ngọ" vì thế là một hình ảnh rất thật với người Việt: lúc nắng gắt nhất, bóng ngắn nhất, trong tháng nóng nhất.

Tục Việt: giết sâu bọ, nhuộm móng, hái lá giờ Ngọ

Các tục Đoan Ngọ của người Việt đi theo hai hướng: nông nghiệp và sức khoẻ mùa hè.

Giết sâu bọ. Sáng sớm, trước khi ăn gì khác, cả nhà ăn rượu nếp (cơm rượu), hoa quả chua chát như mận, dứa, vải, có nơi ăn trứng luộc. Dân gian giải thích là để "giết" sâu bọ trong bụng. Cái lý thực tế: đầu hè là lúc sâu bọ ngoài đồng sinh sôi sau vụ chiêm, và cũng là lúc bệnh đường ruột, giun sán dễ phát; tục ăn đồ chua, lên men là một cách "nhắc" giữ bụng. Có truyện dân gian kể một ông lão dạy dân làm vậy để trừ sâu cho ruộng, nhưng đó là truyện giải thích về sau.

Nhuộm móng tay. Trẻ em được nhuộm móng bằng lá móng giã nhỏ, màu đỏ cam. Có nơi buộc chỉ ngũ sắc vào cổ tay trẻ.

Hái lá giờ Ngọ. Người lớn đi hái các loại lá như ngải cứu, lá vối, lá sả, ích mẫu vào giờ Ngọ, phơi khô dùng nấu nước tắm, nước uống cả năm. Niềm tin là cây cỏ hái lúc dương khí cực thịnh thì "tốt" nhất.

Về tục hái lá: giữa hè đúng là lúc nhiều cây sung sức, lá già, tinh dầu nhiều; nhưng không có bằng chứng cây hái đúng trưa mùng 5 có công dụng đặc biệt hơn ngày khác. Và lá hái về tự dùng làm thuốc có rủi ro nhầm cây, nhầm liều; nên coi đây là tục văn hoá, không phải cách chữa bệnh.

Đoan Ngọ phương Bắc: Khuất Nguyên, thuyền rồng và rượu hùng hoàng

Ở Trung Hoa, Đoan Ngọ gắn chặt với Khuất Nguyên, nhà thơ nước Sở gieo mình xuống sông Mịch La. Tục ném cơm gói lá xuống sông (sau thành bánh ú, bánh tro) được sách Tục Tề Hài Ký đời Lương giải thích là để giao long khỏi ăn mất đồ cúng Khuất Nguyên; tục đua thuyền rồng được Kinh Sở Tuế Thời Ký giải thích là để tìm cứu ông.

Nhưng các nhà nghiên cứu cho thấy Đoan Ngọ có trước khi gắn với Khuất Nguyên. Kinh Sở Tuế Thời Ký chép tục gọi tháng Năm là "tháng xấu", phải treo ngải cứu trước cửa; Phong Tục Thông Nghĩa đời Hán chép tục buộc chỉ ngũ sắc lên tay để tránh ôn dịch. Tức là lớp gốc của Đoan Ngọ là lễ phòng bệnh đầu hè, gần với tục Việt; chuyện Khuất Nguyên là lớp tưởng niệm gắn vào sau. Ở các vùng khác, Đoan Ngọ còn gắn với Ngũ Tử Tư, với Tào Nga.

Một tục phương Bắc cần cảnh giác: uống rượu hùng hoàng ngày Đoan Ngọ (gắn với truyện Bạch Xà). Hùng hoàng là khoáng vật chứa asen; sách cổ xếp nó vào nhóm thuốc "trung phẩm" (xem Thần Nông Bản Thảo Kinh), nhưng nay ta biết nó độc. Không nên làm theo.

Năm 2005, lễ hội Dano ở Gangneung (Hàn Quốc) được UNESCO ghi danh; năm 2009, lễ Đoan Ngọ của Trung Quốc cũng được ghi danh. Cùng một ngày, mỗi nước một lễ.

Bảng so sánh nhanh

Đọc cho đúng mức

• Đoan Ngọ là ngày âm lịch cố định (mùng 5 tháng 5), còn Hạ Chí là tiết khí; hai ngày gần nhau nhưng không trùng.
• "Giết sâu bọ" là cách nói dân gian; ăn rượu nếp, hoa quả không tẩy được giun sán. Tẩy giun cần thuốc theo chỉ dẫn của nhân viên y tế.
• Lá hái giờ Ngọ không có tác dụng đặc biệt đã được kiểm chứng; tự dùng lá làm thuốc có rủi ro.
• Rượu hùng hoàng độc, không nên uống dù là tục cổ.

Việc nên làm

• Năm Đinh Mùi, Đoan Ngọ là thứ Tư 9/6/2027: sáng sớm cả nhà ăn chút rượu nếp, hoa quả mùa hè, giữ cái vui của tục cũ.
• Giữa trưa ngày ấy, dựng một cây que ngoài sân cho trẻ xem bóng gần như biến mất: một bài học thiên văn nhỏ đúng ngày "giờ Ngọ".
• Nắng giữa hè gắt nhất vào giờ Ngọ: tránh làm việc ngoài trời lúc 11 – 13 giờ, uống đủ nước.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tông Lẫm — Kinh Sở Tuế Thời Ký (đại ý: tháng xấu, treo ngải, đua thuyền).
• Ngô Quân — Tục Tề Hài Ký (đại ý: chuyện gói cơm cúng Khuất Nguyên).
• Ứng Thiệu — Phong Tục Thông Nghĩa (đại ý: chỉ ngũ sắc tránh ôn dịch).
• Ngày Đoan Ngọ 2026 – 2028 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com; độ cao Mặt Trời giữa trưa 9/6/2027 tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh tính bằng PyEphem.