Chôl Chnăm Thmây, Katê và Tết Nguyên Đán: ba lễ lớn, ba hệ lịch trên đất Việt

Trên đất Việt có ít nhất ba hệ lịch cho ba lễ lớn: Tết Nguyên Đán của người Việt tính theo trăng non (âm dương lịch), năm 2027 là 6/2; Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer tính theo lúc Mặt Trời vào cung Bạch Dương của hoàng đạo sao thật, thường rơi 13 – 16/4; lễ Katê của người Chăm Bà-la-môn tính theo lịch Chăm, vào tháng Bảy lịch Chăm (khoảng tháng Chín, tháng Mười dương lịch). Katê là lễ tưởng niệm thần và tổ tiên, không phải Tết năm mới.

Ba lễ, ba bầu trời

Ngày Tết Nguyên Đán 2027 tính bằng bộ máy âm lịch của site. Ngày Chôl Chnăm Thmây và Katê do các hệ lịch riêng định, nên phần năm 2027 ở bảng là ước tính, cần đối chiếu thông báo chính thức (xem mục Đọc cho đúng mức).

Tết Nguyên Đán: năm mới theo trăng

Tết của người Việt là ngày đầu tháng Giêng âm lịch, tức ngày có trăng non (sóc) của tháng chứa trung khí Vũ Thuỷ. Vì đi theo Mặt Trăng mà vẫn phải khớp mùa, cứ hai, ba năm lại chèn một tháng nhuận, và ngày Tết dao động trong khoảng gần một tháng, từ 21/1 đến 20/2 dương lịch. Cách tính chi tiết có ở bài âm lịch là âm dương lịch và Tết Nguyên Đán từ đâu mà có; ngày Tết từng năm ở bảng ngày Tết các năm.

Chôl Chnăm Thmây: năm mới theo Mặt Trời

"Chôl Chnăm Thmây" nghĩa là vào năm mới. Người Khmer, cũng như người Thái, Lào, Myanmar, đón năm mới khi Mặt Trời đi vào cung Bạch Dương (tiếng Phạn Mesha Sankranti). Khác chiêm tinh phương Tây, cung ở đây tính theo hoàng đạo sao thật (gắn với các chòm sao), không theo điểm xuân phân.

Vì vậy ngày Tết Khmer đi theo Mặt Trời và gần như cố định trên lịch dương:

• Điểm xuân phân năm 2027 (Mặt Trời ở kinh độ 0° theo hoàng đạo thường) là khoảng 3 giờ sáng 21/3/2027 giờ Việt Nam.
• Do hiện tượng tuế sai, cung Bạch Dương sao thật nay lệch khoảng 24 độ so với điểm xuân phân. Mặt Trời đi tới đó vào khoảng 14/4: tính bằng bộ máy của site, Mặt Trời ở kinh độ 24,1° vào khoảng chiều 14/4/2027.

Lịch Khmer truyền thống dùng phép tính riêng của các nhà làm lịch, nên giờ "Mặt Trời vào cung" họ công bố có thể khác con số thiên văn hiện đại vài giờ, có khi lệch sang ngày 13. Những năm gần đây, Tết Khmer chủ yếu rơi vào 14 – 16/4. Chuyện tuế sai và hoàng đạo sao thật có ở bài chiêm tinh Ấn Độ.

Ba ngày Tết thường được kể:

1. Ngày thứ nhất (Mô-ha Sôngkran): đón vị thần năm mới (Têvôđa) xuống trông coi thế gian trong năm; người ta mặc đẹp, mang lễ vật lên chùa.
2. Ngày thứ hai (Vôn-bơt): dâng cơm cho sư, làm lễ cầu siêu cho ông bà, và đắp núi cát trong sân chùa, cắm cờ, hoa lên các ụ cát.
3. Ngày thứ ba (Lơn-ỡng Sắc): lễ tắm Phật bằng nước thơm, rồi con cháu tắm cho ông bà, cha mẹ như một cách báo hiếu.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: người Khmer cũng dùng mười hai con giáp, nhưng con giáp đổi vào Tết tháng Tư, không phải vào Tết Nguyên Đán. Năm 2027, người Việt sang năm Mùi từ 6/2, còn theo lịch Khmer, năm Dê bắt đầu khoảng giữa tháng Tư. Hai cộng đồng sống cạnh nhau ở đồng bằng sông Cửu Long có hơn hai tháng "lệch con giáp" mỗi năm.

Katê: lễ tưởng niệm của người Chăm, không phải Tết

Katê là lễ hội lớn nhất của người Chăm Ahier (Chăm Bà-la-môn) ở Ninh Thuận, Bình Thuận cũ. Rất nhiều bài viết gọi Katê là "Tết của người Chăm"; cách gọi ấy không đúng:

• Katê là lễ tưởng niệm các vị thần và tổ tiên, nhất là các vị vua được thần hoá như Po Klong Garai, Po Rome, và nữ thần Po Inư Nưgar (Thiên Y A Na, xem Thiên Y A Na).
• Lễ đầu năm của người Chăm là một lễ khác, gọi là Rija Nưgar (lễ tẩy uế, cầu an đầu năm).
• Người Chăm Bani (Hồi giáo bản địa) không ăn Katê; lễ lớn của họ là tháng Ramưwan, theo lịch thuần âm nên trôi dần qua các mùa.

Katê diễn ra vào mùng 1 tháng Bảy lịch Chăm (lịch Sakawi của Chăm Ahier), thường rơi vào khoảng cuối tháng Chín đến tháng Mười dương lịch. Lễ có ba tầng: lễ ở tháp (Po Klong Garai, Po Rome, Po Nagar), lễ ở làng, và lễ ở từng gia đình. Một nghi thức đặc sắc là rước y trang của thần, theo truyền thống do người Raglai gìn giữ, về tháp để mặc cho tượng thần, cho thấy mối liên hệ lâu đời giữa người Chăm và các tộc người miền núi lân cận.

Lịch Chăm Ahier là một âm dương lịch riêng, có chu kỳ năm và cách đặt tháng nhuận khác lịch Việt; việc định ngày lễ do hội đồng chức sắc Chăm công bố hằng năm. Vì vậy chúng tôi không tự tính ngày Katê năm 2027.

Vì sao ba hệ lịch cùng tồn tại

Ba hệ lịch phản ánh ba dòng văn hoá đã gặp nhau trên đất Việt:

• Lịch Việt thuộc dòng âm dương lịch chữ Hán, coi trọng trăng non và tiết khí (xem Hoàng Xuân Hãn và "Lịch và Lịch Việt Nam").
• Lịch Khmer thuộc dòng lịch Ấn Độ, theo Mặt Trời trên hoàng đạo sao thật, truyền qua Phật giáo Nam tông.
• Lịch Chăm cũng có gốc Ấn Độ (thời Champa theo Bà-la-môn giáo), rồi phát triển theo cách riêng, cộng thêm lớp lịch thuần âm của Hồi giáo ở người Chăm Bani.

Ba hệ lịch không cái nào "đúng hơn": mỗi hệ là một cách đo năm từ một bầu trời quan sát khác nhau, phục vụ một đời sống tôn giáo khác nhau.

Đọc cho đúng mức

• Ngày Chôl Chnăm Thmây 2027 ở bài là ước tính theo thiên văn và theo các năm gần đây; ngày chính thức do lịch Khmer truyền thống định, nên đối chiếu thông báo của chính quyền địa phương và các chùa Khmer.
• Ngày Katê 2027 chúng tôi không tự tính, vì lịch Chăm Ahier có quy tắc riêng do chức sắc Chăm giữ.
• Tên ba ngày Tết Khmer phiên âm theo cách phổ biến trong tài liệu tiếng Việt; các bản phiên âm có thể khác nhau đôi chữ.
• Bài này mô tả lịch và ý nghĩa, không hướng dẫn nghi lễ; người ngoài cộng đồng muốn dự lễ nên hỏi người địa phương và tôn trọng quy định của chùa, tháp.

Việc nên làm

• Nếu làm việc cùng đồng nghiệp người Khmer, nhớ Tết của họ là giữa tháng Tư, không phải tháng Giêng; nhiều địa phương có đông đồng bào Khmer cho nghỉ dịp này.
• Muốn dự Katê, tới tháp Po Klong Garai hay Po Rome vào mùa lễ, đi cùng người địa phương, ăn mặc kín đáo, không leo lên tháp.
• Khi gặp cụm "Tết Katê", hiểu rằng đó là lễ tưởng niệm thần và tổ tiên của người Chăm Ahier, không phải năm mới.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Lịch Khmer truyền thống và các mô tả dân tộc học về Tết Chôl Chnăm Thmây ở Nam Bộ (đại ý).
• Các khảo cứu dân tộc học về người Chăm Ninh Thuận, Bình Thuận, lịch Sakawi và lễ Katê (đại ý).
• Hoàng Xuân Hãn — Lịch và Lịch Việt Nam (đại ý về hệ âm dương lịch).
• Ngày Tết Nguyên Đán 2027, điểm xuân phân và thời điểm Mặt Trời ở kinh độ 24,1° năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.