Phật Đản rằm tháng Tư hay mùng 8 tháng Tư: hai ngày, hai truyền thống, và ngày Vesak của Liên Hiệp Quốc

Phật Đản có hai ngày vì có hai truyền thống: Phật giáo Bắc tông (Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản) giữ mùng 8 tháng Tư âm lịch; Phật giáo Nam tông (Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar, Campuchia) giữ ngày trăng tròn tháng Vesākha, gọi là Vesak. Phật giáo Việt Nam chọn rằm tháng Tư âm lịch. Năm 2027, rằm tháng Tư là thứ Năm 20/5/2027, mùng 8 tháng Tư là thứ Năm 13/5/2027.

Bảng ngày Phật Đản

Ngày âm lịch đổi sang dương bằng bộ máy âm lịch của site (cách đổi ở bài đổi ngày âm sang dương). Ngày Vesak cụ thể do lịch Phật giáo từng nước định; năm nào trăng tròn tháng Vesākha rơi khác tháng âm lịch Việt (vì hai hệ đặt tháng nhuận khác nhau, xem âm lịch là âm dương lịch) thì hai ngày có thể lệch nhau cả tháng.

Theo cách tính Phật lịch của Phật giáo Việt Nam, Phật Đản năm 2027 là Phật lịch 2571.

Vì sao có hai ngày

Bắc tông: mùng 8 tháng Tư. Khi Phật giáo truyền sang Trung Hoa, các kinh truyện Phật tích chữ Hán kể Thái tử Tất Đạt Đa sinh vào ngày mùng 8 tháng Tư (có bản nói tháng Hai). Trung Hoa, Triều Tiên và Việt Nam xưa theo ngày này. Nhật Bản cũng giữ ngày 8 tháng Tư, nhưng sau cải cách lịch thời Minh Trị thì chuyển sang ngày 8/4 dương lịch, gọi là lễ hoa (Hana Matsuri).

Nam tông: rằm tháng Vesākha. Truyền thống Pali coi ba sự kiện đản sinh, thành đạo và nhập Niết bàn cùng rơi vào ngày trăng tròn tháng Vesākha (khoảng tháng Tư, tháng Năm dương lịch). Ngày lễ vì thế mang tên tháng: Vesak.

Sự khác nhau không phải "bên nào đúng": cả hai đều là ngày được truyền thống chọn, không có văn bản nào ghi lại ngày sinh của Đức Phật theo một lịch có thể đổi chính xác ra lịch hiện nay.

Phật giáo Việt Nam chọn rằm tháng Tư

Năm 1950, Hội Phật giáo Thế giới được thành lập ở Colombo (Sri Lanka). Một trong những đề nghị của hội là các nước thống nhất kỷ niệm Phật Đản vào ngày trăng tròn tháng Vesak. Từ giữa thế kỷ 20, Phật giáo Việt Nam theo tinh thần ấy và kỷ niệm Phật Đản vào rằm tháng Tư âm lịch; Giáo hội Phật giáo Việt Nam (thành lập năm 1981) tiếp tục giữ ngày này.

Nhiều chùa Bắc tông ở Việt Nam, nhất là chùa của người Hoa, vẫn làm lễ cả mùng 8 tháng Tư. Vì thế có nơi tổ chức "mùa Phật Đản" từ mùng 8 đến rằm tháng Tư.

Ngày Vesak của Liên Hiệp Quốc

Ngày 15/12/1999, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thông qua nghị quyết công nhận ngày Vesak là ngày lễ quốc tế, ghi nhận đóng góp của Phật giáo cho nhân loại. Từ đó, Đại lễ Vesak Liên Hiệp Quốc được tổ chức luân phiên ở nhiều nước. Việt Nam đã đăng cai bốn lần: 2008 (Hà Nội), 2014 (Bái Đính, Ninh Bình), 2019 (Tam Chúc, Hà Nam) và 2025 (Thành phố Hồ Chí Minh).

Đức Phật sinh năm nào

Đây là chỗ cần tách truyền thống và nghiên cứu:

• Theo truyền thống Nam tông, Đức Phật nhập Niết bàn năm 544 trước Công nguyên, thọ 80 tuổi, tức sinh năm 624 trước Công nguyên. Phật lịch mà Việt Nam dùng tính theo mốc này: năm 2027 sau Phật Đản là Phật lịch 2571.
• Giới nghiên cứu hiện đại phần lớn đặt cuộc đời Đức Phật muộn hơn, khoảng thế kỷ 5 trước Công nguyên, dựa trên đối chiếu niên đại các vua Ấn Độ; các ước tính còn chênh nhau vài chục năm.

Chứng cứ vật chất sớm nhất về nơi sinh là trụ đá vua A Dục ở Lâm Tỳ Ni (Lumbini, nay thuộc Nepal), dựng khoảng giữa thế kỷ 3 trước Công nguyên, khắc chữ Brahmi. Lâm Tỳ Ni được UNESCO công nhận là Di sản thế giới năm 1997.

Tắm Phật và bảy bước sen

Hai hình ảnh quen thuộc nhất của lễ Phật Đản đều đến từ các kinh truyện Phật tích:

• Bảy bước sen: Thái tử vừa sinh đã đi bảy bước, mỗi bước nở một hoa sen, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất mà nói câu "Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn".
• Chín rồng phun nước: chín con rồng phun nước thơm tắm cho Thái tử. Từ đó có lễ tắm Phật (mộc dục): người dự lễ dùng gáo nhỏ múc nước thơm tưới lên tượng Phật sơ sinh.

Câu "duy ngã độc tôn" hay bị hiểu là "chỉ mình ta là nhất". Nhiều nhà Phật học giải rằng chữ "ngã" ở đây không phải cái tôi cá nhân, mà là tính giác ngộ có sẵn trong mỗi người: trong trời đất, phẩm giá của sự tỉnh thức là đáng quý nhất. Đó là cách hiểu phổ biến trong các bài giảng Phật Đản ở Việt Nam.

Sách cổ nói gì

Minh văn trên trụ đá A Dục ở Lâm Tỳ Ni, đại ý: vua Thiên Ái Hỷ Kiến (A Dục), lên ngôi được hai mươi năm, đích thân đến đây chiêm bái, vì nơi đây Đức Phật Thích Ca Mâu Ni đã đản sinh; vua cho dựng trụ đá, và giảm thuế cho làng Lâm Tỳ Ni. — Trụ đá A Dục ở Lâm Tỳ Ni

Bình: đây là văn bản sớm nhất nói về nơi sinh của Đức Phật, khắc khoảng hơn hai trăm năm sau thời Ngài. Nó không ghi ngày sinh, chỉ ghi nơi sinh: lời nhắc rằng ngày lễ là do truyền thống chọn, còn sự kiện thì có thật.

Các kinh truyện Phật tích chữ Hán, đại ý: ngày mùng 8 tháng Tư, Thái tử sinh ra dưới cây vô ưu, đi bảy bước, chín rồng phun nước tắm thân. — Tu Hành Bản Khởi kinh, Phổ Diệu kinh và các kinh truyện cùng loại

Bình: chính các kinh truyện này là nguồn của ngày mùng 8 tháng Tư Bắc tông, và của lễ tắm Phật.

Đọc cho đúng mức

• Không có ngày sinh "chính xác" của Đức Phật theo lịch hiện đại; cả mùng 8 tháng Tư và rằm Vesak đều là ngày truyền thống chọn.
• Năm sinh 624 trước Công nguyên là theo truyền thống Nam tông; nghiên cứu hiện đại đặt muộn hơn.
• Ngày Vesak năm 2027 của từng nước do lịch Phật giáo nước ấy định; bảng trên chỉ ghi chắc phần âm lịch Việt.
• Năm 1950 ở Colombo và vai trò của Hội Phật giáo Thế giới trong việc thống nhất ngày Vesak là thông tin phổ biến; mốc chính xác năm Phật giáo Việt Nam chính thức đổi sang rằm tháng Tư chúng tôi ghi ở mức "giữa thế kỷ 20".

Việc nên làm

• Năm 2027, ghi lịch thứ Năm 20/5 (rằm tháng Tư) cho lễ Phật Đản; nếu theo truyền thống chùa Bắc tông nhà mình, ghi thêm thứ Năm 13/5 (mùng 8 tháng Tư).
• Dự lễ tắm Phật cùng trẻ nhỏ, kể chuyện bảy bước sen và giải thích câu "duy ngã độc tôn" theo nghĩa tỉnh thức, không theo nghĩa cái tôi.
• Đọc thêm rằm tháng Bảy: Vu Lan và xá tội vong nhân, lễ lớn thứ hai của Phật giáo Việt Nam trong năm, và Phật giáo nhìn bói toán thế nào.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Minh văn trụ đá vua A Dục ở Lâm Tỳ Ni (đại ý).
• Tu Hành Bản Khởi kinh, Phổ Diệu kinh, Phật Bản Hạnh Tập kinh — các đoạn đản sinh (đại ý).
• Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc — Nghị quyết 54/115 ngày 15/12/1999 về công nhận ngày Vesak.
• UNESCO — Lâm Tỳ Ni, nơi sinh của Đức Phật, Di sản thế giới (1997).
• Ngày rằm và mùng 8 tháng Tư năm 2026, 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.