Mùng Một và Rằm (sóc, vọng): vì sao cúng vào hai ngày này, và trăng thật sự làm gì hôm ấy

Sóc là lúc trăng non, Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời nên không nhìn thấy; vọng là lúc trăng tròn. Âm lịch lấy ngày có sóc làm mùng Một, nên mùng Một và rằm là hai mốc tự nhiên của tháng. Tục cúng hai ngày này hội tụ ba nguồn: lễ cáo sóc của triều đình cổ, ngày bố tát nhà Phật và nhịp con nước, mùa vụ.

Bài này giải thích từng nguồn, rồi đối chiếu với lịch 2027 để trả lời một câu ít ai hỏi: ngày rằm có thật là ngày trăng tròn không.

Sóc và vọng trên trời

Mặt Trăng đi một vòng quanh Trái Đất so với Mặt Trời mất trung bình 29,53 ngày (tháng giao hội). Trong vòng ấy có bốn tuần trăng chính:

Hai chữ cũng có nghĩa đẹp: "sóc" (朔) là trở lại, bắt đầu; "vọng" (望) là trông, ngóng, vì đêm ấy Mặt Trăng và Mặt Trời "trông nhau" từ hai phía bầu trời.

Vì sao mùng Một không thấy trăng

Âm lịch Việt Nam (một thứ âm dương lịch) tính sóc theo giờ thiên văn (múi giờ +7), ngày nào chứa thời điểm sóc thì ngày ấy là mùng Một. Lúc ấy Mặt Trăng ở quá gần Mặt Trời để nhìn thấy. Phải một đến hai ngày sau, lưỡi trăng non đầu tiên mới hiện ở chân trời phía tây sau hoàng hôn. Lịch Hồi giáo làm ngược lại: tháng bắt đầu khi thấy lưỡi trăng đầu tiên, nên tháng của họ thường muộn hơn tháng âm lịch Việt một, hai ngày.

Ngày rằm có phải ngày trăng tròn không

Không phải lúc nào cũng vậy. Khoảng từ sóc đến vọng thay đổi từ chừng 13,9 đến 15,6 ngày, cộng thêm việc mùng Một đã là ngày có sóc, nên trăng tròn thật hay rơi vào ngày 15 hoặc 16, có khi 17. Bảng năm Đinh Mùi 2027, tính bằng bộ máy âm lịch của site và đối chiếu giờ thiên văn:

Đếm rộng ra 30 năm (2000 – 2029, 372 lần trăng tròn): trăng tròn rơi vào ngày 15 âm lịch 144 lần, ngày 16 là 174 lần, ngày 17 là 52 lần, ngày 14 chỉ 2 lần. Ngày 16 mới là ngày trăng tròn hay gặp nhất. Lễ vẫn làm vào ngày 15 vì đó là quy ước "giữa tháng", không phải vì đó là đỉnh trăng. Bài Tết Trung Thu có ví dụ cụ thể cho rằm tháng Tám.

Nguồn thứ nhất: lễ cáo sóc và quyền ban lịch

Ở Trung Hoa cổ, ngày sóc là ngày chính trị. Thiên tử nhà Chu cuối năm "ban sóc", tức phát lịch năm sau cho chư hầu, cho biết tháng nào đủ, tháng nào thiếu, ngày nào là mùng Một. Chư hầu nhận lịch cất ở miếu tổ, đến ngày sóc mỗi tháng thì làm lễ cáo sóc: giết một con dê, báo với tổ tiên rằng tháng mới đã bắt đầu, rồi mới coi việc tháng ấy.

"Phụng chính sóc" (theo lịch của ai) vì thế đồng nghĩa với thần phục ai. Các triều đại Việt Nam, từ khi tự chủ, đều coi việc làm lịch riêng là một dấu hiệu của chủ quyền. Triều Nguyễn có lễ ban lịch hằng năm ở kinh đô; theo các tư liệu về lễ chế triều Nguyễn, lịch Hiệp Kỷ được ban ra trước năm mới cho các quan và các tỉnh.

Thời Khổng Tử, lễ cáo sóc ở nước Lỗ đã suy, vua không còn đích thân làm, chỉ còn giữ con dê. Tử Cống muốn bỏ luôn con dê ấy cho đỡ tốn; Khổng Tử đáp rằng Tử Cống tiếc con dê, còn ông tiếc cái lễ (nguyên văn ở mục sách cổ). Hơn hai nghìn năm sau, việc thắp nén hương ngày mùng Một trong nhiều gia đình Việt vẫn mang đúng tinh thần ấy: một lời "báo" rằng tháng mới đã bắt đầu.

Nguồn thứ hai: ngày bố tát của nhà Phật

Trong Phật giáo, ngày trăng non và trăng tròn là ngày bố tát (tiếng Phạn uposatha): tăng chúng tụ họp, tụng giới bổn, ai phạm lỗi thì nhận lỗi; người tại gia giữ tám giới trong một ngày một đêm (bát quan trai), ăn chay, nghe pháp. Lệ này có từ thời Đức Phật, kế thừa tục giữ ngày trăng của các tôn giáo Ấn Độ đương thời.

Người Việt theo Phật giáo Bắc truyền hình thành các mức ăn chay theo ngày âm lịch:

Tháng thiếu (29 ngày) không có ngày 30, các sách hướng dẫn thường dời sang ngày 28, 29. Năm 2027 có sáu tháng thiếu: tháng Ba, Năm, Sáu, Tám, Chín, Chạp.

Lớp Phật giáo giải thích vì sao ăn chay gắn với mùng Một và rằm, điều mà lễ cáo sóc của Nho gia không có. Chùa đông người vào hai ngày này cũng vì vậy; ba ngày rằm lớn nhất trong năm của nhà chùa là rằm tháng Giêng, rằm tháng Tư (Phật Đản) và rằm tháng Bảy.

Nguồn thứ ba: con nước và nhịp của nhà nông

Ngư dân và nông dân vùng ven biển đếm thời gian theo con nước. Quanh sóc và vọng, lực hút của Mặt Trời và Mặt Trăng cộng vào nhau, biên độ triều lớn (nước rong, nước cường); quanh thượng huyền, hạ huyền, biên độ nhỏ (nước kém, nước ròng). Ở nhiều vùng bờ biển miền Trung, miền Nam, những ngày quanh mùng Một và rằm là lúc triều cường, ảnh hưởng tới việc ra khơi, đánh bắt, lấy nước vào ruộng.

Một chi tiết người trong nghề biết: ở những vùng nhật triều như vịnh Bắc Bộ, biên độ triều lớn nhất lại gắn chặt hơn với vị trí Bắc – Nam của Mặt Trăng trên bầu trời, nên con nước lớn ở đó không trùng hẳn mùng Một, rằm. Câu "nước rong mùng Một, rằm" đúng nhiều hơn ở bờ biển phía Nam.

Với nhà nông, mùng Một và rằm còn là hai mốc chia tháng làm đôi, dễ nhớ để hẹn việc, hẹn chợ, hẹn họp làng khi chưa có tờ lịch treo tường.

Nhật thực luôn vào ngày sóc, nguyệt thực luôn vào ngày vọng

Đây là hệ quả trực tiếp của hình học: nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng che Mặt Trời, tức lúc sóc; nguyệt thực xảy ra khi Trái Đất che Mặt Trăng, tức lúc vọng. Kinh Thi đã ghi một lần nhật thực vào "ngày sóc tháng Mười, ngày Tân Mão", một trong những ghi chép thiên văn cổ nhất còn lại.

Ví dụ năm 2027: nhật thực toàn phần ngày 2/8/2027, đúng ngày sóc mùng Một tháng Bảy năm Đinh Mùi, nhìn thấy ở Bắc Phi, nam Tây Ban Nha và Trung Đông, không thấy ở Việt Nam. Ba lần trăng tròn 21/2, 18/7 và 17/8/2027 đều có nguyệt thực nửa tối, mặt trăng chỉ mờ đi rất nhẹ, mắt thường khó nhận ra.

Trăng tròn có làm người ta khác đi không

Niềm tin rằng trăng tròn làm người ta bồn chồn, cấp cứu đông hơn, sinh nở nhiều hơn rất phổ biến. Phần lớn các nghiên cứu thống kê trên số ca cấp cứu, số ca sinh, số vụ việc không thấy liên hệ rõ. Có một vài nghiên cứu gần đây ghi nhận người ta ngủ muộn hơn, ngủ ít hơn đôi chút vào những đêm trước trăng tròn, có lẽ vì đêm sáng hơn; mức chênh nhỏ và còn được bàn tiếp. Nói ngắn gọn: trăng ảnh hưởng thuỷ triều rất rõ, ảnh hưởng tâm trạng con người thì rất nhỏ, nếu có.

Sách cổ nói gì

Tử Cống muốn bỏ con dê sống dùng trong lễ cáo sóc. Khổng Tử nói: Này Tứ! Anh tiếc con dê, ta tiếc cái lễ. — Luận Ngữ, thiên Bát Dật

Bình: lễ đã rỗng, chỉ còn con dê, nhưng Khổng Tử vẫn muốn giữ, vì còn hình thức thì còn có ngày khôi phục ý nghĩa. Đọc câu này hôm nay, có thể hiểu nén hương mùng Một không quý ở mâm lễ to nhỏ mà ở chỗ nó nhắc người ta rằng thời gian đang trôi theo tháng.

Lúc giao tháng Mười, ngày sóc là ngày Tân Mão, mặt trời bị ăn, thật là điềm xấu lắm. — Kinh Thi, Tiểu Nhã, Thập Nguyệt Chi Giao

Bình: câu thơ cho thấy người đời Chu đã biết nhật thực rơi vào ngày sóc và ghi cả can chi ngày. Họ coi đó là điềm xấu cho triều chính; nay ta biết đó là hình học đều đặn, tính trước được hàng nghìn năm.

Đại ý từ Luật tạng: mỗi nửa tháng, vào ngày trăng non và trăng tròn, tăng chúng họp lại tụng giới, người phạm lỗi tự nói ra lỗi của mình.

Đọc cho đúng mức

• Mùng Một và rằm là mốc lịch, không phải ngày có "năng lượng" đặc biệt. Ý nghĩa của chúng nằm ở chỗ người ta dùng chúng để nhắc mình về thời gian, giới luật, gia tiên.
• Ngày rằm không luôn là ngày trăng tròn: năm 2027 có 6 trên 12 tháng trăng tròn thật rơi vào ngày 16, một tháng rơi vào ngày 17.
• Các phái khác nhau. Nho gia gắn sóc với lễ báo tổ và quyền ban lịch; Phật giáo gắn sóc vọng với giới luật và ăn chay; dân gian gắn với cầu an. Không phái nào bắt buộc mâm lễ lớn.
• Kiêng cữ ngày mùng Một (không cho vay, không quét nhà…) là tục dân gian từng vùng, không có trong kinh sách gốc của Nho hay Phật.
• Trăng tròn và hành vi con người: các nghiên cứu lớn không cho thấy ảnh hưởng rõ; đừng dùng chuyện trăng để giải thích chuyện khác.

Việc nên làm

1. Tra mùng Một, rằm của các tháng bằng lịch âm của site, để ý tháng đủ, tháng thiếu.
2. Nếu ăn chay theo ngày âm, ghi sẵn các tháng thiếu trong năm để biết ngày 30 rơi vào đâu.
3. Muốn ngắm trăng tròn nhất, xem giờ vọng thật thay vì chỉ ra sân đêm rằm; nhiều tháng tối 16 đẹp hơn.
4. Người làm nghề biển, nuôi trồng ven biển nên dùng bảng thuỷ triều của cơ quan khí tượng thuỷ văn cho đúng trạm, không chỉ dựa vào mùng Một, rằm.
5. Giữ nén hương đầu tháng, nếu gia đình có thói quen ấy, như một lời nhắc về thời gian và gia tiên, không cần mâm lễ lớn.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ, thiên Bát Dật (đối chiếu bản số hoá).
• Kinh Thi, Tiểu Nhã, Thập Nguyệt Chi Giao (đối chiếu bản số hoá).
• Luật tạng Phật giáo, phần Bố tát (đại ý).
• Tư liệu về lễ chế và lịch Hiệp Kỷ triều Nguyễn (đại ý).
• Ngày mùng Một, rằm năm 2027 và thống kê 372 lần trăng tròn 2000 – 2029 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com; giờ sóc, vọng theo giờ Việt Nam tính bằng PyEphem.