Ma phương Lạc Thư xuất hiện trong văn bản lúc nào: chín gian Minh Đường của Đại Đới Lễ Ký

Ghi chép cổ nhất còn trong sách truyền đời về ô vuông chín số của Lạc Thư là một dòng chín chữ trong thiên Minh Đường của Đại Đới Lễ Ký (đời Hán): "nhị cửu tứ, thất ngũ tam, lục nhất bát". Đó là số của chín gian nhà Minh Đường, chưa mang tên Lạc Thư. Hình Lạc Thư bằng chấm đen trắng thì chỉ thấy từ đời Tống, hơn nghìn năm sau.

"Minh Đường" ở đây là gì

Trước hết phải tránh một nhầm lẫn. Người học phong thuỷ quen chữ minh đường là khoảng đất trống phía trước nhà hay mộ (bài minh đường trong phong thuỷ). Minh Đường trong Lễ Ký là chuyện khác: một toà nhà nghi lễ của thiên tử, nơi tế trời, ban lệnh theo tháng, tiếp chư hầu.

Thiên Minh Đường tả toà nhà ấy khá cụ thể: có chín gian (cửu thất), mỗi gian bốn cửa ra vào, tám cửa sổ, cả thảy ba mươi sáu cửa, bảy mươi hai cửa sổ; lợp tranh; "trên tròn dưới vuông"; nền cao ba thước, đông tây chín chiếu, nam bắc bảy chiếu; bên ngoài có nước bao quanh gọi là Tích Ung. Giữa đoạn tả ấy là dòng số:

Cửa ra vào trang trí màu đỏ, cửa sổ trang trí màu trắng. Hai, chín, bốn; bảy, năm, ba; sáu, một, tám.

Chín chữ ấy đúng là ma phương

Xếp chín số thành ba hàng như văn bản đọc:

Ba hàng: 2 + 9 + 4, 7 + 5 + 3, 6 + 1 + 8 đều bằng 15. Ba cột: 2 + 7 + 6, 9 + 5 + 1, 4 + 3 + 8 cũng bằng 15. Hai đường chéo 2 + 5 + 8 và 4 + 5 + 6 bằng 15. Đây là ma phương bậc ba, chính là Lạc Thư (bài Lạc Thư là ma phương chứng minh vì sao chỉ có một hình như vậy).

So với Lạc Thư quen thuộc (Nam ở trên, Đông bên trái: 4 9 2 / 3 5 7 / 8 1 6), bản Minh Đường là cùng ô vuông nhưng mỗi hàng đọc từ phải sang trái. Có hai cách hiểu, cả hai đều tự nhiên: hoặc người ghi đặt phương Đông bên phải (như ta nhìn bản đồ hôm nay), hoặc người ghi đọc từ phía Tây Nam, nơi số 2 nằm. Không có gì mâu thuẫn: số 9 vẫn ở giữa hàng trên, số 1 ở giữa hàng dưới, số 5 ở trung tâm.

Một chi tiết đáng chú ý: số 9 và số 1 ở chính giữa hàng trên và hàng dưới, tức trục Nam – Bắc. Đó cũng là trục chính của một toà nhà quay mặt về Nam. Chín số không phải trang trí ngẫu nhiên, chúng gắn vào mặt bằng toà nhà.

Lời chú: "theo vân rùa"

Ngay sau dòng số, bản Đại Đới Lễ Ký có một lời chú nhỏ: "Ký dùng chín gian, gọi là theo vân rùa, nên lấy số này để rõ quy chế." Đây là lần đầu chín số Minh Đường được nối với hình ảnh con rùa, tức với truyền thuyết rùa thần sông Lạc.

Nhưng lời chú ấy của ai? Đời Tống, có người dẫn nó như lời của Trịnh Huyền để chứng minh "Lạc Thư là chín số". Hoàng Tông Hy đời Thanh bác thẳng: Trịnh Huyền chú Tiểu Đới Lễ Ký (tức Lễ Ký thông dụng), chưa từng chú Đại Đới Lễ Ký, điều này tra trong Nghệ Văn Chí là thấy; lời chú đang lưu hành là của người đời sau gán vào. Lời chú hiện có của Đại Đới Lễ Ký thường được ghi là của Lư Biện đời Bắc Chu, thế kỷ thứ sáu.

Nghĩa là: chín số có từ đời Hán, còn ý "chín số là vân rùa" thì muộn hơn ít nhất bốn thế kỷ. Hai lớp này hay bị đọc lẫn thành một.

Đời Hán, "Lạc Thư" chưa phải là hình

Để thấy vì sao chín số Minh Đường chưa mang tên Lạc Thư, hãy xem người đời Hán hiểu Lạc Thư là gì. Trịnh Huyền chú câu Hệ Từ "Hà xuất Đồ, Lạc xuất Thư", dẫn sách vĩ: sông Hà hiện đồ của rồng, sông Lạc hiện sách của rùa, rồi nói "Hà Đồ có chín thiên, Lạc Thư có sáu thiên". Với ông, Hà Đồ, Lạc Thư là sách có thiên chương, những văn bản sấm vĩ lưu hành đời Hán, chứ không phải một ô vuông chín số.

Hoàng Tông Hy tóm lại: trước đời Tống, hai dãy số (chín số và mười số) chưa từng mang tên Đồ, Thư. Cái tên Lạc Thư gắn vào ô vuông chín số là việc của Lưu Mục, rồi Chu Hy đời Tống (bài Hà Đồ, Lạc Thư kể chuyện hai người gọi ngược nhau).

Những ghi chép khác về chín cung trước đời Tống

Minh Đường không phải chỗ duy nhất. Ô vuông chín số còn để lại dấu vết ở ít nhất ba nơi khác, mỗi nơi một bối cảnh:

Bốn nguồn cho cùng một bức tranh: đời Hán, ô vuông chín số là một công cụ phổ biến, dùng trong kiến trúc nghi lễ, lịch, y học và chiêm đoán, gắn với hành trình của thần Thái Nhất qua chín cung. Nó chưa phải "Lạc Thư", chưa có chấm đen trắng, chưa gắn với con rùa. Đĩa ở Song Cổ Đôi có bài riêng: Thái Ất cửu cung chiêm bàn.

Chính đường đi "từ một đến chín rồi trở về một" của Thái Nhất là tổ tiên của đường bay Cửu tinh trong Huyền Không. Khi người học phong thuỷ cho sao vận nhập trung rồi bay theo thứ tự số, họ đang đi lại con đường mà sách Hán đã ghi cho thần Thái Nhất.

Sách cổ nói gì

Dịch: Minh Đường là thứ có từ xưa. Cả thảy chín gian, mỗi gian có bốn cửa ra vào, tám cửa sổ… Cửa ra vào trang trí màu đỏ, cửa sổ màu trắng. Hai chín bốn, bảy năm ba, sáu một tám. — Đại Đới Lễ Ký, thiên Minh Đường

Dịch: Hà Đồ có chín thiên, Lạc Thư có sáu thiên. — Trịnh Huyền, chú Hệ Từ

Dịch: Thái Nhất đi theo ngày, ngày Đông chí ở cung Diệp Chập, đếm ngày đang ở từ một chỗ, đến ngày thứ chín lại trở về một. — Linh Khu, Cửu Cung Bát Phong

Dịch: Trước đời Tống, hai dãy số ấy chưa từng mang tên Đồ, Thư. — Hoàng Tông Hy, Dịch Học Tượng Số Luận

Bình: bốn câu đặt cạnh nhau vẽ ra một lịch sử rõ ràng. Ô vuông chín số có từ đời Hán, sống trong kiến trúc, lịch, y học. Tên Lạc Thư đời Hán là tên một bộ sách, chẳng liên quan. Đến đời Tống, người ta lấy tên cũ đặt cho hình mới. Hiểu như vậy, ta không mất gì: ô vuông vẫn là ô vuông, chỉ có câu chuyện về nó là trở nên chính xác hơn.

Đọc cho đúng mức

• Dòng "nhị cửu tứ, thất ngũ tam, lục nhất bát" có trong bản Đại Đới Lễ Ký truyền đời; dòng này đứng xen giữa đoạn tả màu cửa và kích thước nền, nên còn có thể đặt câu hỏi nó là chính văn hay lời chú lẫn vào. Chúng tôi chưa thấy bằng chứng quyết định cho bên nào.
• Lời chú "theo vân rùa" không phải của Trịnh Huyền; người chú thường được ghi là Lư Biện đời Bắc Chu.
• Thông tin về đĩa Song Cổ Đôi trong bài dựa theo các báo cáo khảo cổ đã công bố, chúng tôi chưa xem trực tiếp hiện vật.
• Linh Khu là sách y học; thiên Cửu Cung Bát Phong ở đây được dẫn như tư liệu lịch sử về chín cung, không phải lời khuyên sức khoẻ.

Việc nên làm

1. Viết lại dòng chín số Minh Đường thành ô vuông, tự cộng tám đường để thấy nó là Lạc Thư.
2. Đặt nó cạnh Lạc Thư quen thuộc, xoay hoặc lật để tìm cách trùng khớp.
3. Khi đọc một bài nói "Lạc Thư có từ thời vua Vũ", tách ba lớp: ô vuông (Hán), tên Lạc Thư cho ô vuông (Tống), truyền thuyết rùa (rất xưa nhưng không kèm hình).
4. Thử công cụ phi tinh để xem đường bay một đến chín của chín sao trên tinh bàn năm nay.

🔯Tinh bàn Huyền Không
Lập tinh bàn theo vận và toạ hướng, phi tinh năm – tháng.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Đại Đới Lễ Ký — thiên Minh Đường (thiên 67), kèm lời chú cổ (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán).
• Trịnh Huyền — chú Hệ Từ, tập trong Tân bản Trịnh thị Chu Dịch (nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên 77 Cửu Cung Bát Phong (nguyên văn).
• Hoàng Tông Hy — Dịch Học Tượng Số Luận, quyển 1, Đồ Thư thứ ba (nguyên văn).
• Dịch vĩ Càn Tạc Độ — đoạn Thái Nhất đi chín cung (đại ý, qua lời dẫn trong bài Lạc Thư là ma phương).