Hào vị: đắc chính, đắc trung, ứng, tỷ, thừa, cưỡi — ngữ pháp của 384 hào

Hào vị là cách đọc một hào qua chỗ nó đứng trong quẻ. Có sáu quy tắc: hào dương ở vị lẻ, hào âm ở vị chẵn là đắc chính; hào 2 và 5 là đắc trung; hào 1 ứng 4, 2 ứng 5, 3 ứng 6; hai hào kề nhau là tỷ; hào âm dưới hào dương là đỡ, hào âm trên hào dương là cưỡi. Thuộc sáu quy tắc là đọc được lý do của phần lớn lời hào.

Nhưng quy tắc không phải tất cả. Quẻ Ký Tế có sáu hào đều đắc chính, ba cặp đều có ứng, là quẻ "hoàn hảo" nhất theo mọi phép đếm, vậy mà lời quẻ lại răn "sơ cát chung loạn", đầu tốt cuối loạn. Cuối bài sẽ đọc trọn quẻ này để thấy quy tắc thứ bảy, cái mà người mới hay bỏ qua.

Trước khi vào quy tắc: tên hào

Hào đếm từ dưới lên. Hào dương gọi là "cửu" (chín), hào âm gọi là "lục" (sáu), vì trong phép bói cỏ thi, 9 là dương già và 6 là âm già, tức hào sắp biến; lời hào được viết cho hào biến. Hào đầu và hào cuối đặt vị trí trước: sơ cửu, thượng lục. Bốn hào giữa đặt tính chất trước: cửu nhị, lục tứ. Vậy "lục nhị" là hào âm ở vị trí thứ hai.

64 quẻ, mỗi quẻ sáu hào, ra 384 hào. Thêm hai câu Dụng Cửu, Dụng Lục ở Càn, Khôn thì phần lời hào có 386 câu.

Quy tắc 1 — Vị: đắc chính hay thất chính

Vị trí 1, 3, 5 là vị dương; 2, 4, 6 là vị âm. Hào dương ở vị dương, hào âm ở vị âm gọi là đắc chính (hay đáng vị, đắc vị); ngược lại là thất chính (bất đáng vị). Ý chung: người ở đúng chỗ hợp với tính mình.

Một lưu ý mà sách nhập môn ít nói: Vương Bật trong Chu Dịch Lược Lệ, thiên Biện Vị, cho rằng hào đầu và hào cuối là chỗ bắt đầu và kết thúc của việc, đại ý không nên lấy âm dương mà định vị cho hai hào ấy. Theo ông, chính hay không chính chỉ thật sự có nghĩa ở bốn hào giữa. Phần lớn nhà chú giải đời sau vẫn xét đủ sáu hào, nhưng khi bạn thấy một lời chú bỏ qua chữ "chính" ở hào sơ, hào thượng, đó là dấu vết của lối đọc này.

Quy tắc 2 — Trung: chỗ giữa nặng hơn chỗ đúng

Hào 2 ở giữa quẻ đơn dưới, hào 5 ở giữa quẻ đơn trên: hai hào này đắc trung. Trung là không thái quá, không bất cập.

Khi trung và chính đánh nhau, trung thường thắng. Trình Di có nói đại ý: chính chưa hẳn đã trung, còn trung thì không trái với chính, nên trung nặng hơn chính. Ví dụ rõ nhất:

• Càn cửu nhị: hào dương ở vị âm, thất chính, nhưng đắc trung. Lời hào: "Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân", rồng hiện ra ở ruộng, lợi gặp đại nhân. Lời tốt.
• Đại Hữu lục ngũ: hào âm ở vị dương, thất chính, nhưng đắc trung, lại ở ngôi tôn. Lời hào: "Quyết phu giao như, uy như, cát", lòng tin giao nhau, có uy, tốt.

Hai hào vừa trung vừa chính là cửu ngũ và lục nhị, thường được chú giải coi là vị trí đẹp nhất: người đứng đầu đúng mực, và người phụ tá đúng mực.

Quy tắc 3 — Ứng: hào nào hô, hào nào đáp

Hào 1 ứng với hào 4, hào 2 với 5, hào 3 với 6, tức cùng vị trí trong hai quẻ đơn. Một âm một dương là có ứng (chính ứng): hai bên hút nhau, giúp nhau. Cùng âm hoặc cùng dương là vô ứng (địch ứng): hai bên đẩy nhau.

Thoán truyện quẻ Cấn nói thẳng điều này: "Thượng hạ địch ứng, bất tương dữ dã", trên dưới ứng nhau như địch thủ, không cùng nhau. Quẻ Cấn là núi chồng núi, ba cặp hào đều cùng tính, nên cả quẻ là sự dừng, mỗi bên đứng yên chỗ mình. Quy tắc và nghĩa quẻ khớp nhau.

Cặp quan trọng nhất là 2 với 5: kẻ dưới đắc trung ứng với người trên đắc trung. Rất nhiều lời hào tốt ở hào 2 có lý do nằm ở chỗ nó có ứng với hào 5.

Quy tắc 4 — Tỷ: láng giềng gần

Hai hào kề nhau là tỷ. Ứng là quan hệ xa, có hẹn; tỷ là quan hệ gần, ngày nào cũng gặp. Khi hào không có ứng, chú giải thường tìm chỗ dựa ở hào kề.

Quẻ Tỷ (chữ "tỷ" ở đây chính là gần gũi, thân nhau), hào lục tứ: "Ngoại tỷ chi, trinh cát", thân với người bên ngoài, giữ chính thì tốt. Tiểu Tượng giải: "Ngoại tỷ ư hiền, dĩ tùng thượng dã", thân với người hiền ở ngoài, để theo người trên. Hào bốn là hào âm, kề ngay dưới hào cửu ngũ, vị vua của quẻ. Nó bỏ cái ứng xa ở hào đầu (cũng là âm, vô ứng) mà theo cái gần ở trên, và được khen.

Quy tắc 5 và 6 — Đỡ và cưỡi: hai chữ "thừa" khác nhau

Đây là bẫy chữ lớn nhất của người đọc Dịch bằng tiếng Việt. Hán Việt có hai chữ "thừa":

Đọc qua bản phiên âm không in chữ Hán, hai chữ trùng âm mà nghĩa ngược hẳn nhau. Trong bài này và trên aihuyenhoc.com, chúng tôi gọi là đỡ và cưỡi cho khỏi lẫn.

Ví dụ của "cưỡi":

• Truân lục nhị: "Truân như chiên như, thừa mã ban như; phỉ khấu hôn cấu; nữ tử trinh bất tự, thập niên nãi tự." Khó khăn quanh quẩn, cưỡi ngựa mà dùng dằng; không phải giặc, là cầu hôn; con gái giữ mình chưa nhận lời, mười năm mới nhận. Tiểu Tượng giải: "Lục nhị chi nạn, thừa cương dã", cái khó của lục nhị là ở chỗ cưỡi lên hào cứng. Hào âm thứ hai nằm ngay trên hào dương sơ cửu.
• Dự lục ngũ: "Trinh tật, hằng bất tử", Tiểu Tượng giải: "Lục ngũ trinh tật, thừa cương dã." Hào âm ở ngôi năm lại cưỡi lên cửu tứ, hào dương duy nhất và là chủ của cả quẻ Dự.

Ví dụ của "đỡ" chính là lục tứ quẻ Tỷ ở trên: hào âm ở ngay dưới cửu ngũ, đỡ lấy và theo người trên.

Hệ Từ nói gì về sáu vị trí

Hệ Từ hạ có một đoạn tổng kết khuynh hướng của từng vị trí mà người học Dịch nên thuộc:

Đoạn ấy giải thêm: hào hai và hào bốn "đồng công nhi dị vị", cùng là vị âm mà chỗ khác nhau; hào bốn nhiều lo vì "cận dã", gần vua. Hào ba và năm cùng vị dương, nhưng một bên hèn một bên sang. Đây là những khuynh hướng, không phải luật: vẫn có hào ba tốt và hào năm có lời răn.

Các sách Dịch vĩ đời Hán còn gán cho sáu hào sáu bậc xã hội, đại ý từ dưới lên là sĩ, đại phu, tam công, chư hầu, thiên tử, tông miếu. Cách gán này giúp hình dung, nhưng nó là của đời Hán, không có trong Chu Dịch.

Quy tắc thứ bảy: thời — đọc trọn quẻ Ký Tế

Quẻ Ký Tế (☵ trên ☲ dưới, nước trên lửa): Khảm trên, Ly dưới. Lời quẻ: "Ký Tế: hanh tiểu, lợi trinh; sơ cát chung loạn." Đã qua sông: thông ở việc nhỏ, lợi giữ chính; đầu tốt, cuối loạn. Thoán truyện: "Lợi trinh, cương nhu chính nhi vị đáng dã", cứng mềm đều chính, vị trí đều đúng.

Đặt sáu quy tắc lên quẻ này, mọi phép đếm đều đẹp: sáu hào chính, ba cặp có ứng, hai hào trung đều có ứng với nhau. Vậy mà lời hào đi một đường dốc xuống:

• Hào 1, 2: thận trọng mà ổn. Sơ cửu biết ghìm bánh xe ngay khi vừa qua sông. Lục nhị mất đồ mà không đuổi, vì có trung đạo nên tự được lại. Thoán truyện: "sơ cát, nhu đắc trung dã", đầu tốt là nhờ hào mềm đắc trung.
• Hào 3: thắng, nhưng ba năm mới thắng, Tiểu Tượng nói thẳng là "bại", kiệt sức. Đúng với "tam đa hung".
• Hào 4: thuyền đã rò, suốt ngày phải canh. Đúng với "tứ đa cụ".
• Hào 5: ngôi tôn, trung chính, mà lời hào lại là một lời răn: cúng lớn không bằng cúng đúng lúc, đúng lòng. Đứng ở đỉnh của thời đã thành, phô trương là dấu hiệu bắt đầu suy.
• Hào 6: ướt đến đầu, nguy. Thoán truyện: "chung chỉ tắc loạn, kỳ đạo cùng dã", cuối mà dừng lại thì loạn, vì đạo đã cùng.

Cái quyết định ở đây không phải vị trí từng hào mà là thời của cả quẻ. Ký Tế là lúc việc đã xong; trong thời đã xong, càng lên cao càng gần chỗ đổ. Vương Bật tóm điều này trong Lược Lệ, đại ý: quẻ là thời, hào là sự biến hợp với thời. Hào vị cho biết người đứng ở đâu; thời cho biết sân khấu đang ở hồi nào.

Đặt cạnh quẻ cuối sách, Vị Tế (☲ trên ☵ dưới), bạn thấy hình ảnh ngược lại: sáu hào đều thất chính, nhưng ba cặp đều có ứng. Thoán truyện: "Tuy bất đáng vị, cương nhu ứng dã", tuy không đúng vị nhưng cứng mềm ứng nhau. Lời quẻ Vị Tế mở bằng chữ "hanh", thông, dù ngay sau đó răn con cáo nhỏ sắp qua sông thì ướt đuôi. Một quẻ đúng hết vị trí mà đi xuống, một quẻ sai hết vị trí mà còn đường. Sách Dịch kết thúc ở quẻ chưa xong, không ở quẻ đã xong.

Sách cổ nói gì

Hào hai và hào bốn cùng công mà khác chỗ, cái tốt không giống nhau: hai nhiều lời khen, bốn nhiều lo sợ, vì gần. Hào ba và hào năm cùng công mà khác chỗ: ba nhiều hung, năm nhiều công, vì bậc sang hèn. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ

Bình: đây là nguồn gốc của mọi bảng "ý nghĩa sáu hào" trong sách nhập môn. Chú ý chữ "đa", nhiều: Hệ Từ nói khuynh hướng, không nói luật.

— Chu Dịch, quẻ Ký Tế, Thoán truyện

Bình: Thoán truyện tự nêu cả hai lớp lý do trong bốn câu: vị đúng (quy tắc 1), đắc trung (quy tắc 2), và đạo cùng (thời). Người viết Thoán truyện đã biết rằng vị trí đúng chưa đủ.

Đọc cho đúng mức

Sáu quy tắc này là của tầng Truyện và các nhà chú giải, không phải của người soạn lời hào. Nhiều lời hào có trước khi có thuật ngữ "đắc chính", "ứng"; người đời sau đọc ngược lại để tìm lý do. Vì vậy có những hào mà không quy tắc nào giải trọn, và các nhà chú phải chọn quy tắc nào nặng hơn. Mỗi nhà cân khác nhau, nên một hào có thể có hai lời giải; xem bài tượng số và nghĩa lý.

Phái tượng số còn dùng thêm những công cụ khác hẳn: hào biến, quẻ hỗ, nạp giáp, hào Thế hào Ứng của Lục Hào. Chữ "ứng" trong Lục Hào (hào Ứng đối với hào Thế) không phải chữ "ứng" trong bài này. Đừng trộn hai hệ.

Trong các phép đoán, hào vị là lớp "ngữ pháp" giúp hiểu lời hào, không phải để tính điểm tốt xấu. Đếm "có bao nhiêu hào đắc chính" rồi kết luận quẻ tốt hay xấu là đọc sai; Ký Tế là bằng chứng.

Việc nên làm

• Với mỗi hào đang đọc, hỏi đủ năm câu theo thứ tự: chính không, trung không, có ứng không, kề hào nào, đỡ hay cưỡi.
• Sau năm câu ấy, hỏi câu thứ sáu: quẻ này là thời gì, hào này ở hồi nào của thời ấy.
• Đọc hai quẻ Ký Tế và Vị Tế liền nhau một lần, theo bảng trên. Đây là bài tập tốt nhất để thấy quy tắc và thời đánh nhau thế nào.
• Ghi chú hai chữ "thừa" bằng "đỡ" và "cưỡi" trong sách của mình.
• Ôn lại tám quẻ đơn và các tầng chữ trong một trang quẻ nếu chưa chắc phần nền.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Ký Tế và Vị Tế: lời quẻ, lời hào, Thoán truyện, Tiểu Tượng (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, các quẻ Càn, Đại Hữu, Cấn, Tỷ, Truân, Dự: các câu lời hào, Thoán truyện, Tiểu Tượng dẫn làm ví dụ.
• Chu Dịch, Hệ Từ hạ: đoạn về sáu vị trí hào.
• Vương Bật, Chu Dịch Lược Lệ: thiên Minh Quái Thích Biến Thông Hào và thiên Biện Vị (dẫn đại ý).
• Trình Di, Trình thị Dịch truyện: lời bàn về trung và chính (dẫn đại ý).
• Các sách Dịch vĩ đời Hán: cách gán sáu hào với sáu bậc (dẫn đại ý).