Tivi, máy tính trong phòng ngủ: màn hình đen như gương và giấc ngủ

Sách phong thủy cổ không nói gì về tivi hay máy tính, vì thời ấy chưa có màn hình. Câu "màn hình tắt đen như tấm gương chiếu giường" là suy diễn mới, ghép từ tục kiêng gương. Điều có bằng chứng thật nằm ở chỗ khác: ánh sáng màn hình buổi tối làm lùi giờ buồn ngủ, và thói quen xem trên giường kéo dài giờ thức.

Một vật mới, một câu kiêng mượn

Hỏi "tivi trong phòng ngủ có kỵ không" thì phải hỏi trước: kỵ theo sách nào? Bát Trạch Minh Kính xét phương hướng giường theo mệnh người nằm; Dương Trạch Tam Yếu xét cửa, phòng chủ, bếp; sách loan đầu xét thế đất, đường, nước. Không sách nào có chữ cho một vật phát sáng treo trên tường — đơn giản vì vật đó ra đời vào thế kỷ hai mươi.

Lời kiêng tivi ta đọc trên mạng hôm nay vì thế là lời kiêng mượn. Nó mượn từ một tục đã có sẵn: kiêng gương chiếu vào giường. Lý lẽ đi như sau: màn hình khi tắt có mặt đen bóng, phản chiếu được hình người nằm, vậy nó "là gương", vậy kiêng như gương. Tục kiêng gương tự nó cũng không nằm trong Bát Trạch hay Tam Yếu — gốc và cách xử lý đã bàn ở bài gương trong phòng ngủ. Một lời kiêng mượn từ một lời kiêng dân gian thì càng nên đọc nhẹ tay.

Nói vậy không có nghĩa là bác bỏ cảm giác của người nằm. Có người nửa đêm mở mắt, thấy bóng mình lờ mờ trong mặt kính đen to bản ở chân giường, và giật mình thật. Cảm giác đó có thật, chỉ không cần gán cho nó một "sát khí" nào. Xử lý nó cũng đơn giản như xử lý tấm gương: đổi chỗ, hoặc che.

Cái gì thật sự ảnh hưởng giấc ngủ

Gỡ lớp kiêng ra, còn lại ba thứ đo được.

Ánh sáng buổi tối. Mắt người có những tế bào nhạy với ánh sáng, nhất là ánh sáng thiên xanh, báo cho đồng hồ sinh học biết đang là ban ngày. Một thí nghiệm được dẫn nhiều của nhóm Chang, Czeisler và cộng sự (công bố năm 2015): cùng những người tham gia, mấy tối đọc trên máy đọc sách phát sáng, mấy tối đọc sách giấy dưới đèn mờ. Những tối đọc trên màn hình, đại ý, nội tiết tố melatonin tiết ra muộn hơn và ít hơn, người ta buồn ngủ muộn hơn, sáng hôm sau tỉnh táo kém hơn. Màn hình tivi ở xa hơn máy đọc sách, nhưng điện thoại, máy tính bảng cầm cách mắt ba bốn chục phân thì gần như đúng điều kiện thí nghiệm.

Nội dung kéo dài giờ thức. Phim bộ hết tập này tự chạy sang tập kia, tin tức cuộn không đáy. Cái làm người ta ngủ muộn thường không phải chiếc tivi mà là "thêm một tập nữa".

Đèn chờ và âm báo. Đèn đỏ của tivi ở chế độ chờ, đèn xanh của bộ phát wifi, màn hình điện thoại sáng lên khi có tin nhắn — với người ngủ nông, mấy chấm sáng nhỏ ấy đủ để trở mình thức giấc.

Còn một nỗi lo hay được hỏi: "sóng" từ tivi có hại không. Các tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới về trường điện từ tần số thấp, đại ý, cho rằng mức phát ra từ đồ điện gia dụng ở khoảng cách sinh hoạt bình thường chưa được chứng minh gây hại sức khoẻ. Tivi đặt cách giường hai ba mét không phải chỗ đáng lo; điện thoại sạc ngay cạnh gối, nóng lên suốt đêm, mới là thứ nên dời đi — vì nhiệt và vì ánh sáng, không vì "sóng".

Đặt tivi trong phòng ngủ: ba cách, xếp từ tốt tới tạm

Nhiều căn hộ ở thành phố có phòng ngủ chính 12 – 15 m², tivi treo tường đối diện chân giường là bố trí mặc định của nhà mẫu. Nếu đã quyết có tivi trong phòng, có ba cách:

Hai chỗ nên tránh: tivi treo ngay trên đầu giường (giá treo, dây điện, ổ cắm nằm trên đầu người ngủ, giống bài toán xà ngang trên giường) và tivi đặt trên kệ thấp sát mép giường, trẻ nhỏ leo trèo dễ kéo đổ.

Phòng nhỏ dưới 10 m² thì câu hỏi thực tế hơn là có nên đặt tivi không. Ở phòng chật, một màn hình lớn chiếm cả bức tường còn lại, và giường không còn chỗ để kê theo hướng mong muốn. Nhiều nhà chọn bỏ tivi trong phòng, xem ở phòng khách — vừa có chỗ, vừa tách được giờ xem và giờ ngủ.

Máy tính và bàn làm việc

Máy tính có thêm một tầng: nó là việc. Một màn hình máy tính trong phòng ngủ không chỉ phát sáng mà còn nhắc người nằm về email chưa trả lời, bản báo cáo chưa xong. Đây là bài toán động – tĩnh trong cùng một phòng, đã bàn kỹ ở bài bàn làm việc trong phòng ngủ: tách vùng, đặt bàn gần cửa, giường vào trong, hết giờ thì gập máy.

Với máy tính để bàn, cách dễ nhất là tắt hẳn chứ không để ngủ; màn hình rời có đèn nguồn sáng thì dán một miếng băng dính mờ lên. Với máy xách tay, gập lại và cất vào ngăn kéo là đủ.

Phòng của con và phòng của người già

Hai đối tượng nên xét riêng.

Trẻ con và tuổi mới lớn. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, đại ý, khuyên giữ các thiết bị màn hình ra ngoài phòng ngủ của trẻ và lập "giờ không màn hình" trước giờ đi ngủ. Ở nhà Việt, thói quen hay gặp là cho con mang điện thoại, máy tính bảng lên giường. Cách nhẹ nhàng: đặt một chỗ sạc chung ngoài phòng khách, cả nhà để máy ở đó trước giờ ngủ — bố mẹ làm trước thì con dễ theo. Cách sắp phòng cho trẻ nhỏ có ở bài phòng ngủ cho bé.

Người cao tuổi. Với nhiều ông bà, chiếc tivi trong phòng là bạn: nghe tin tức, nghe cải lương rồi thiếp đi. Bỏ hẳn tivi không phải lúc nào cũng hợp. Có thể đặt hẹn giờ tắt trên tivi, để âm lượng vừa, và chọn chỗ đặt để màn hình không nằm thẳng trước mắt khi nằm. Những điểm khác về phòng ông bà có ở bài phòng ngủ người già.

Sách cổ nói gì

Không có sách cổ nào nói về màn hình. Nhưng có một câu rất cũ về giờ ngủ theo ánh sáng, và nó chạm đúng vào chỗ mà nghiên cứu hôm nay đang nói.

Ba tháng mùa đông gọi là thời đóng lại, cất giữ… nên ngủ sớm, dậy muộn, đợi có ánh mặt trời. — Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn, thiên Tứ Khí Điều Thần Đại Luận

Bình: cùng thiên ấy dặn mùa xuân, mùa hạ "ngủ muộn dậy sớm", mùa thu "ngủ sớm dậy sớm". Người xưa không biết melatonin, nhưng họ thấy giấc ngủ đi theo ánh sáng trời: trời tối sớm thì ngủ sớm, đợi sáng mới dậy. Màn hình là thứ kéo dài "ban ngày" vào ban đêm, nên đọc câu này hôm nay, ý của nó nghiêng về phía tắt màn hình đúng giờ hơn là về phía kiêng hướng đặt tivi.

Đọc cho đúng mức

Trong bài này có hai loại điều, nên tách rõ. Loại thứ nhất là quan niệm: màn hình tắt như gương, tivi đối giường gây "sát". Chúng không có nguồn trong sách phong thủy cổ; người tin thì che màn hình khi ngủ, việc ấy không tốn gì. Loại thứ hai là dữ kiện y khoa: ánh sáng buổi tối làm lùi giờ buồn ngủ. Dữ kiện này có nghiên cứu, nhưng mức độ ảnh hưởng khác nhau theo từng người, độ sáng màn hình, khoảng cách và thời gian dùng; nó không có nghĩa là xem tivi một tối sẽ hỏng giấc ngủ.

Người mất ngủ kéo dài, ngáy to, ngưng thở khi ngủ, hay buồn ngủ ban ngày thất thường thì nên đi khám chuyên khoa giấc ngủ hoặc thần kinh; dời tivi ra khỏi phòng chỉ là một trong nhiều việc, không thay cho thăm khám.

Việc nên làm

• Quyết trước: phòng ngủ có cần tivi không. Phòng dưới 10 m² thì nên để tivi ở phòng khách.
• Nếu có tivi: ưu tiên tủ có cánh hoặc rèm che; không được thì treo tường vuông góc với giường; tránh treo trên đầu giường.
• Tắt hẳn nguồn tivi, màn hình máy tính khi ngủ; dán mờ các đèn chờ quá sáng.
• Đặt một chỗ sạc điện thoại ngoài phòng ngủ cho cả nhà; dùng đồng hồ báo thức riêng thay điện thoại.
• Tắt màn hình khoảng một giờ trước giờ ngủ; nếu phải dùng, giảm độ sáng và bật chế độ ánh sáng ấm.
• Ánh sáng phòng buổi tối dùng đèn vàng, thấp; sáng dậy mở rèm đón nắng.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên Tứ Khí Điều Thần Đại Luận.
• Chang A-M, Aeschbach D, Duffy JF, Czeisler CA — "Evening use of light-emitting eReaders negatively affects sleep, circadian timing, and next-morning alertness", Proceedings of the National Academy of Sciences, 2015 (đại ý).
• Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) — khuyến cáo về thiết bị màn hình trong gia đình (đại ý).
• Tổ chức Y tế Thế giới — tài liệu về trường điện từ tần số thấp (đại ý).
• Bát Trạch Minh Kính; Dương Trạch Tam Yếu — đối chiếu: hai sách không bàn tới gương hay màn hình.