"Thiên nhân tương ứng": người ứng với trời đất trong Linh Khu và đồng hồ sinh học hiện đại

"Thiên nhân tương ứng" là ý của Nội Kinh rằng thân người ứng với trời đất: trời có bốn mùa thì người có bốn chi, năm có ngày thì người có tiết, ngày có sáng tối thì khí người có thịnh suy. Phần lớn bảng tương ứng là ẩn dụ để ghi nhớ; riêng ý cơ thể có nhịp theo ngày đêm thì nay đã có bằng chứng sinh học, được trao giải Nobel năm 2017.

Bảng người ứng trời đất trong thiên Tà Khách

Hoàng Đế hỏi Bá Cao: xin nghe chi thể con người ứng với trời đất ra sao. Bá Cao đáp bằng một danh sách dài. Một đoạn:

Trời tròn đất vuông, người đầu tròn chân vuông để ứng. Trời có mặt trời mặt trăng, người có hai mắt. Đất có chín châu, người có chín khiếu. Trời có gió mưa, người có mừng giận. Trời có sấm chớp, người có tiếng nói. Trời có bốn mùa, người có bốn chi. Trời có năm âm, người có năm tạng. Trời có sáu luật, người có sáu phủ. — Linh Khu, thiên Tà Khách

Danh sách còn dài: trời có mười ngày (mười can) thì người có mười ngón tay; năm có ba trăm sáu mươi lăm ngày thì người có ba trăm sáu mươi tiết; đất có mười hai sông lớn thì người có mười hai kinh mạch; đất có cỏ cây thì người có lông tóc; năm có mười hai tháng thì người có mười hai đốt lớn. Đoạn khép lại bằng câu "thử nhân dữ thiên địa tương ứng giả dã", đây là chỗ người ứng với trời đất.

Một chỗ hay bị chép sai. Nhiều bài trên mạng dẫn "năm có 365 ngày, người có 365 tiết". Bản Linh Khu chúng tôi đối chiếu (Wikisource tiếng Trung) ghi ở thiên Tà Khách là ba trăm sáu mươi tiết (人有三百六十節). Con số 365 thì có thật, nhưng ở thiên khác: thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên nói "chỗ giao của các tiết, ba trăm sáu mươi lăm hội", và giải thích ngay rằng "tiết" ấy là nơi thần khí đi lại ra vào, không phải da thịt gân xương. Tức là ngay trong sách, con số 365 không chỉ đốt xương, mà chỉ những điểm giao trong hệ kinh lạc, về sau gắn với số huyệt.

Đâu là ẩn dụ

Đọc bảng Tà Khách bằng mắt hôm nay, phần lớn là phép so sánh để ghi nhớ và để xếp đặt thế giới theo những con số quen thuộc (2, 4, 5, 6, 9, 12):

• "Trời có sấm chớp, người có tiếng nói" là hình ảnh văn chương, không phải một quan hệ vật lý.
• "Đất có chín châu, người có chín khiếu" là chuyện con số chín của địa lý cổ Trung Hoa gặp con số chín lỗ trên thân người.
• "Trời có mười can, người có mười ngón tay" thì có khi chiều đi ngược lại: có giả thuyết cho rằng nhiều hệ đếm cơ số mười, kể cả mười can, bắt nguồn từ việc đếm bằng ngón tay.

Thiên Kinh Thuỷ còn ghép mười hai kinh với mười hai dòng nước có tên thật của Trung Hoa (có cả biển) (Thanh Thuỷ, Vị Thuỷ, Hà Thuỷ…) rồi kết luận "cho nên người tham dự cùng trời đất". Cách nghĩ ấy gọi là tư duy tương ứng: thế giới được hiểu qua các bảng đối chiếu. Nó giúp người xưa sắp xếp tri thức, nhưng không phải là bằng chứng rằng hai vế thật sự ảnh hưởng nhau.

Đâu có bằng chứng: nhịp ngày đêm

Có một mạch trong "thiên nhân tương ứng" khác hẳn bảng so sánh: ý rằng khí của người lên xuống theo ngày đêm. Thiên Thuận Khí Nhất Nhật Phân Vi Tứ Thời viết:

Phàm trăm bệnh, phần nhiều sáng thì tỉnh, trưa thì yên, chiều thì nặng thêm, đêm thì nặng nhất. — Linh Khu, Thuận Khí Nhất Nhật Phân Vi Tứ Thời

Kỳ Bá giải thích bằng cách chia một ngày như bốn mùa: sáng là xuân, trưa là hạ, chiều là thu, nửa đêm là đông; khí người sáng mới sinh, trưa lớn, chiều suy, nửa đêm vào tạng.

Khoa học hiện đại xác nhận phần cốt lõi: cơ thể có nhịp sinh học khoảng hai mươi bốn giờ, không phải chỉ phản ứng với sáng tối mà tự có đồng hồ bên trong. Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2017 trao cho ba nhà khoa học Mỹ Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash và Michael W. Young vì tìm ra cơ chế phân tử của đồng hồ ấy: ở ruồi giấm, một gen tên period tạo ra một loại protein tích lại về đêm và giảm dần ban ngày, tự điều hoà theo vòng lặp. Cơ chế tương tự có ở người, trong hầu như mọi tế bào.

Một số quan sát lâm sàng cũng đi theo nhịp ngày:

• sốt thường cao hơn về chiều tối;
• cơn hen phế quản hay nặng về đêm và gần sáng;
• nhồi máu cơ tim lại hay xảy ra buổi sáng hơn: nghiên cứu của Muller và cộng sự trên New England Journal of Medicine năm 1985 thấy tần suất khởi phát cao nhất từ 6 giờ đến trưa.

Ví dụ cuối cho thấy chỗ phải dè dặt: "sáng tỉnh, đêm nặng" đúng với nhiều bệnh, nhưng không đúng với mọi bệnh. Nhịp sinh học là có thật; còn mô hình "một ngày như bốn mùa" chỉ là một cách diễn đạt nó.

Đặt hai bên cạnh nhau

Bài đồng hồ kinh lạc bàn kỹ bảng mười hai canh giờ; bài ngủ trước giờ Tý bàn nhịp ngủ.

Sách cổ nói gì

Người tham dự cùng trời đất, ứng với mặt trời mặt trăng. — Linh Khu, thiên Tuế Lộ

Bình: câu này mở đầu đoạn Thiếu Sư giải thích vì sao cùng gặp gió độc mà có lúc bệnh nặng, có lúc nhẹ: lúc trăng tròn khí huyết đầy, da thịt chắc, tà vào nông; lúc trăng khuyết khí huyết hư, tà vào sâu. Ý lớn rất hiện đại: sức chống đỡ của cơ thể thay đổi theo thời điểm, nên cùng một tác nhân có thể gây hậu quả khác nhau. Phần chi tiết (trăng, nước biển dâng phía tây) là hiểu biết của thời ấy.

Đọc cho đúng mức

• "Thiên nhân tương ứng" là một tư tưởng, gồm nhiều lớp: lớp so sánh để ghi nhớ, lớp quan sát nhịp thời gian, lớp triết lý về sống thuận tự nhiên. Đừng đánh giá cả khối bằng một lớp.
• Giải Nobel 2017 xác nhận có đồng hồ sinh học; nó không xác nhận bảng giờ kinh lạc hay bất kỳ phép chữa nào theo giờ.
• Câu nguyên văn trong bài đối chiếu với bản Linh Khu trên Wikisource tiếng Trung; bản khắc khác có thể lệch vài chữ.

Việc nên làm

• Giữ nhịp ngủ thức, ăn uống, ra ánh sáng ban ngày tương đối đều: đây là chỗ lời khuyên cổ và khoa học gặp nhau rõ nhất.
• Để ý triệu chứng của mình thay đổi theo giờ và kể với bác sĩ; đó là thông tin có ích cho chẩn đoán.
• Không tự suy bệnh của tạng nào từ giờ đau hay giờ thức giấc.
• Muốn tìm hiểu thêm về tư duy thời gian trong Nội Kinh, đọc ngũ vận lục khí và Tý Ngọ Lưu Chú.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Linh Khu: Tà Khách ("thiên viên địa phương…", "tuế hữu tam bách lục thập ngũ nhật, nhân hữu tam bách lục thập tiết"), Thuận Khí Nhất Nhật Phân Vi Tứ Thời ("đán tuệ, trú an, tịch gia, dạ thậm"), Cửu Châm Thập Nhị Nguyên ("tiết chi giao, tam bách lục thập ngũ hội"), Tuế Lộ ("nhân dữ thiên địa tương tham dã, dữ nhật nguyệt tương ứng dã"), Kinh Thuỷ; nguyên văn đối chiếu bản Wikisource tiếng Trung.
• Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2017 — Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash, Michael W. Young, về cơ chế phân tử điều khiển nhịp ngày đêm.
• Muller J.E. và cộng sự (1985), New England Journal of Medicine — nhịp ngày đêm của tần suất khởi phát nhồi máu cơ tim cấp.