Tướng hàm, xương quai hàm: "nhĩ hậu kiến tai", cằm én của Ban Siêu và câu chuyện mặt vuông

Chủ biên Thắng Hồ · Cập nhật 22/10/2026 · 8 phút đọc

"Nhĩ hậu kiến tai" (耳後見腮) nghĩa là đứng sau lưng người mà vẫn thấy góc hàm bạnh ra sau tai; chữ "tai" ở đây là má hàm, không phải cái tai. Thần Dị Phú chép "má hàm thấy sau tai, lòng dạ gian tham", lời chú dẫn câu cổ "sau tai thấy má hàm, cả đời đừng qua lại". Nhưng cùng bộ sách lại khen hàm én của Ban Siêu là tướng quý. Lời chê hàm vuông là định kiến, không phải quy luật.

Bài tướng cằm đã nói về địa các, phần cằm trước mặt. Bài này đi sang hai bên: góc hàm, má hàm, thứ mà người Việt hay gọi là "hàm bạnh", và một trong những câu tướng thư mang tiếng nhất.

Chữ "tai" trong "nhĩ hậu kiến tai"

Chữ 腮 đọc Hán Việt là "tai", nghĩa là má hàm, phần má phía dưới gò má đến góc hàm. Vì trùng âm với "tai" (耳, cái tai), câu "nhĩ hậu kiến tai" hay bị hiểu thành "sau tai thấy tai", nghe vô nghĩa. Dịch đúng là: đứng phía sau (sau tai người ấy) mà vẫn thấy má hàm, tức góc hàm nở rộng, nhô ra hai bên đến mức nhìn từ sau gáy cũng thấy.

Bài lưu niên bộ vị của site cũng gặp chữ này ở tuổi 74 – 75 "Tai cốt", tức xương quai hàm.

Sách thật sự viết gì

Tra Thần Tướng Toàn Biên (bản chép trong Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành), chủ đề má hàm xuất hiện ở năm chỗ:

Chỗ trong sách	Viết gì (dịch sát)	Chiều
Thần Dị Phú	"Má hàm thấy sau tai, lòng dạ gian tham; mắt dữ mũi khoằm, trong lòng hiểm độc."	chê
Lời chú Thần Dị Phú	"Má hàm tức là xương hàm, không nên quá rộng, quá lộ. Câu cổ: sau tai thấy má hàm rủ, cả đời đừng qua lại."	chê
Mục Tướng mặt	"Mặt nên dài mà vuông; trên dưới nhọn như hạt táo thì nghèo hèn… Xương hàm rộng thì giàu, nhọn thì nghèo. Xương má hàm nở rộng, sau tai thấy được thì lòng độc."	vừa khen vừa chê
Mục Tướng mặt (câu truyền khẩu được chép)	"Đối diện không thấy tai, hỏi là con nhà ai" (rất quý); "đối diện không thấy má hàm, người này từ đâu tới" (rất không tốt)	chê cả hàm quá hẹp
Tướng cốt tiết	"Sau gáy thấy hai má hàm, anh em nhiều kẻ bất nghĩa."	chê

Và ở chiều ngược lại, phần bàn về người phương Bắc:

"Cằm dày hàm nở, người phương Bắc quý mà mạnh." Lời chú: "cằm và hàm béo lớn như chồng lên, hai má hàm rộng như hàm chim én, là tướng quý; người phương Bắc càng mạnh."

Ba điều rút ra từ chính văn bản

Một, sách chê "quá", không chê "rộng". Mục Tướng mặt khen hàm rộng (giàu), chê hàm nhọn (nghèo), rồi mới chê hàm "nở rộng đến mức sau tai thấy được". Lại thêm câu "đối diện không thấy má hàm" là không tốt. Ghép lại, cái sách muốn là hàm vừa: đủ đầy để đỡ mặt, không nhọn, không bạnh quá. Đây là cùng một nguyên tắc "cân đối, chầu về" mà sách áp cho mọi bộ phận.

Hai, "sáu phủ" coi hàm là một trụ đỡ. Lục phủ luận nói mặt có sáu phủ: hai phủ trên (xương đầu, góc trán), hai phủ giữa (gò má), hai phủ dưới (xương hàm), "muốn đầy đặn đỡ nhau, không muốn rời rạc trơ lộ". Hàm là trụ đỡ phần dưới của mặt, giống như gò má là trụ đỡ phần giữa.

Ba, lời chê đạo đức ("lòng độc", "gian tham", "đừng qua lại") nằm trong Thần Dị Phú, một bài phú có lời chú, văn phong phán đoán mạnh. Phần mô tả hình (Tướng mặt, Lục phủ) thì ôn hoà hơn. Lời chê nặng nhất đến từ lớp văn "ca quyết", nơi người soạn thích những câu vần dễ nhớ.

Hàm én của Ban Siêu: cùng một nét, được khen

Hậu Hán Thư chép, thời trẻ Ban Siêu được một thầy tướng nói: "Ông cằm én cổ hổ, bay mà ăn thịt, đó là tướng phong hầu ngoài muôn dặm." Về sau Ban Siêu thành danh tướng giữ Tây Vực, được phong Định Viễn hầu. "Cằm én" là cằm và hàm nở rộng như hàm chim én: đúng loại hàm mà câu "nhĩ hậu kiến tai" chê.

Chuyện này cho thấy một quy luật của tướng thuật: cùng một nét, khen hay chê tuỳ người được xem đã thành ai. Ban Siêu thành công nên hàm rộng là "tướng phong hầu"; một người bị nghi ngờ thì hàm rộng thành "lòng độc". Đó là kiểu đọc hồi cố mà bài hiệu ứng Barnum đã giải thích.

"Phản cốt": khi định kiến được kể thành truyện

Gần với "nhĩ hậu kiến tai" là chữ phản cốt (xương phản). Người Việt biết chữ này chủ yếu qua Tam Quốc Diễn Nghĩa: Gia Cát Lượng thấy Nguỵ Diên "sau gáy có phản cốt, lâu sau tất phản", về sau Nguỵ Diên quả làm phản. Đây là chuyện trong tiểu thuyết đời Minh, không có trong Tam Quốc Chí.

Trong sử thật, phần Danh lưu liệt truyện của Tướng thuật bộ chép chuyện thời Bắc Tề: thầy tướng Hoàng Phủ Ngọc nói với Cao Quy Ngạn rằng ông sẽ lên tới tột bậc bề tôi, "chỉ đừng làm phản", vì "ông có phản cốt". Câu chuyện ấy cũng là chuyện kể sau khi đã ứng.

Từ Hoàng Phủ Ngọc đến Nguỵ Diên, motip giống nhau: một nét hình thể phía sau đầu, sau tai được đọc thành dấu hiệu bất trung. Cái nguy là motip này dễ biến thành cái cớ để nghi người có một kiểu khuôn mặt nào đó.

Hàm vuông, hàm bạnh: cơ thể nói gì

Hình dạng hàm do xương hàm dưới (góc hàm, cành lên) và cơ cắn (cơ nhai ở hai bên hàm) quyết định, cộng với lớp mỡ má.
Cơ cắn to lên khi nhai nhiều, nghiến răng khi ngủ, hay cắn chặt răng lúc căng thẳng. Nhiều người "hàm bạnh" thật ra là cơ cắn phì đại do nghiến răng: đó là chuyện nha khoa, có thể khám và điều trị.
Hàm đổi theo tuổi: tuổi dậy thì làm góc hàm rõ hơn, nhất là ở nam; về già, mất răng làm hàm tiêu xương, mặt dưới thu lại (bài tướng cằm đã nói).
Mặt V-line, gọt hàm là xu hướng thẩm mỹ gần đây; nó phản ánh gu thời trang, không phải chân lý tướng thuật.

Về tâm lý, các nghiên cứu cho thấy người ta có xu hướng đánh giá người mặt rộng, hàm vuông là mạnh mẽ, có khi là hung hăng; nhưng mối liên hệ giữa độ rộng khuôn mặt và hành vi thật thì yếu và không ổn định giữa các nghiên cứu. Nói cách khác, "nhĩ hậu kiến tai" ghi lại một ấn tượng rất người, chứ không phải một quy luật.

Sách cổ nói gì

腮見耳後，心地狡貪。 Tai kiến nhĩ hậu, tâm địa giảo tham.

Má hàm thấy được từ sau tai, lòng dạ gian tham. — Thần Dị Phú, trong Thần Tướng Toàn Biên

腮即頤也，頤骨不宜太闊露。《古》云：「耳後見垂腮，平生無往來。」 Tai tức di dã, di cốt bất nghi thái khoát lộ. Cổ vân: "Nhĩ hậu kiến thuỳ tai, bình sinh vô vãng lai."

Má hàm tức là xương hàm, không nên quá rộng, quá lộ. Câu cổ nói: sau tai thấy má hàm rủ, cả đời đừng qua lại. — Lời chú Thần Dị Phú

Bình: lời chú tự giới hạn câu phú bằng hai chữ "thái" (quá): không nên quá rộng, quá lộ. Câu "cả đời đừng qua lại" là phần ca dao hoá, nặng tính phán xét nhất, và cũng là phần nên bỏ.

燕頷虎頸，飛而食肉，此萬里侯相也。 Yến hàm hổ cảnh, phi nhi thực nhục, thử vạn lý hầu tướng dã.

Cằm én cổ hổ, bay mà ăn thịt, đó là tướng phong hầu ngoài muôn dặm. — Hậu Hán Thư, Ban Siêu truyện

Bình: đặt câu này cạnh câu Thần Dị Phú là đủ thấy: hàm rộng được khen hay chê tuỳ người ấy đã thành ai.

Đọc cho đúng mức

Kết luận dựa trên Thần Tướng Toàn Biên (bản Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành) và Hậu Hán Thư; các bản Ma Y, Liễu Trang lưu hành có thể diễn đạt khác.
Lời chê đạo đức theo hình hàm là định kiến: không có cơ sở nào cho thấy độ rộng hàm nói lên lòng ngay hay gian.
Phản cốt của Nguỵ Diên là chuyện tiểu thuyết, không phải sử; chuyện Hoàng Phủ Ngọc là chuyện kể sau khi đã ứng.
Hàm bạnh do nghiến răng là chuyện sức khoẻ răng miệng, nên khám nha khoa.
Không dùng hình hàm để chọn người: trong tuyển dụng, kết bạn, hôn nhân, đây là kiểu đánh giá dễ gây oan nhất (xem xem tướng khi tuyển dụng).

Việc nên làm

Khi nghe ai nói "hàm bạnh là gian", nhớ câu cằm én của Ban Siêu: cùng một nét, sách vừa khen vừa chê.
Nếu hàm bạnh kèm mỏi hàm buổi sáng, mòn răng, đau khớp thái dương hàm, đi khám nha khoa về nghiến răng.
Nếu định gọt hàm vì thẩm mỹ, hỏi kỹ bác sĩ chuyên khoa về rủi ro thần kinh, xương; đừng quyết vì "tướng".
Đọc tướng hàm cùng tam đình, ngũ nhạc, theo nguyên tắc cân đối, chầu về của sách, đừng tách một nét ra phán.
Bỏ hẳn câu "cả đời đừng qua lại" khỏi cách nhìn người.

🤳Xem tướng mặt qua ảnh
Chụp selfie: máy đo 478 điểm trên mặt, AI luận tam đình, ngũ quan, các cung trên mặt. Ảnh không lưu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

Thần Tướng Toàn Biên, bản chép trong Khâm Định Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành, Nghệ thuật điển, Tướng thuật bộ (bản số hoá Wikisource tiếng Trung): Thần Dị Phú và lời chú, Tướng mặt, Lục phủ luận, Tướng cốt tiết; Danh lưu liệt truyện (Hoàng Phủ Ngọc).
Phạm Diệp, Hậu Hán Thư, Ban Siêu truyện (đối chiếu bản số hoá).
La Quán Trung, Tam Quốc Diễn Nghĩa (chuyện Nguỵ Diên, đại ý).
Các tổng hợp nghiên cứu về tỉ lệ độ rộng khuôn mặt và ấn tượng hung hăng (đại ý).

Câu hỏi thường gặp

"Nhĩ hậu kiến tai" nghĩa là gì?

Là "đứng sau tai mà thấy má hàm": góc hàm nở rộng đến mức nhìn từ sau gáy cũng thấy. Chữ "tai" (腮) ở đây là má hàm, không phải cái tai.

Xương quai hàm to theo tướng số có xấu không?

Sách không thống nhất. Thần Dị Phú chê hàm quá rộng là lòng gian tham, nhưng mục Tướng mặt khen hàm rộng là giàu, và Hậu Hán Thư khen cằm én của Ban Siêu là tướng phong hầu. Đây là định kiến, không phải quy luật.

Hàm vuông có phải là người cứng đầu, khó gần không?

Không có cơ sở. Nghiên cứu tâm lý cho thấy người ta hay có ấn tượng mặt rộng là mạnh mẽ, nhưng liên hệ với tính cách thật thì yếu và không ổn định.

Phản cốt là gì?

Là "xương phản" sau gáy, được gán cho người bất trung. Chuyện nổi tiếng nhất là Nguỵ Diên trong Tam Quốc Diễn Nghĩa, nhưng đó là tiểu thuyết; trong sử có chuyện thầy tướng Hoàng Phủ Ngọc thời Bắc Tề.

Hàm bạnh có phải do nghiến răng không?

Có thể. Cơ cắn to lên khi nghiến răng, nhai nhiều. Nếu kèm mỏi hàm, mòn răng, đau khớp hàm thì nên khám nha khoa.

Nguồn tham khảo: Thần Tướng Toàn Biên (bản chép trong Cổ Kim Đồ Thư Tập Thành, Nghệ thuật điển, Tướng thuật bộ) — Thần Dị Phú và lời chú; mục Tướng mặt; Lục phủ luận; Tướng cốt tiết · Hậu Hán Thư — Ban Siêu truyện · Bắc Tề Thư — Phương kỹ truyện, Hoàng Phủ Ngọc (theo chép trong Tướng thuật bộ, Danh lưu liệt truyện) · Các nghiên cứu tâm lý học về độ rộng khuôn mặt và ấn tượng tính cách