Xem tướng khi tuyển dụng, chọn đối tác: sách cổ dùng thế nào, và vì sao hôm nay không nên

Xem tướng để tuyển người, chọn đối tác là việc sách cổ có bàn, nhưng chính những sách xét người hay nhất — Nhân Vật Chí, Băng Giám, lời Khổng Tử — đều dặn đặt việc làm lên trên khuôn mặt. Hôm nay, chọn người theo tướng mặt dễ thành phân biệt đối xử và bỏ lỡ người giỏi. Chỗ dùng được của tướng thuật là để người tuyển tự soi định kiến của mình.

Người xưa có xem tướng để chọn người thật

Không nên giả vờ rằng tướng thuật chưa từng dùng vào việc chọn người. Nó đã được dùng, và dùng nhiều:

• Thời Hán – Nguỵ, triều đình chọn quan qua lời "bình phẩm nhân vật": các danh sĩ nhận xét dáng vẻ, lời nói, khí độ của người được tiến cử. Nhân Vật Chí của Lưu Thiệu, viết thời Tam Quốc, là sách lý thuyết hoá việc ấy (xem Nhân Vật Chí).
• Các triều đại sau, khi tuyển quan võ hay chọn người hầu cận, vẫn có phần "xem dáng mạo".
• Băng Giám, lưu hành dưới tên Tăng Quốc Phiên, được truyền là phép ông dùng để chọn tướng tá cho đội quân của mình (xem Băng Giám).

Nhưng đọc kỹ chính những sách này, ta thấy một điều bất ngờ: người viết càng giỏi xét người thì càng dặn đừng chỉ nhìn mặt.

Nhân Vật Chí: chín dấu hiệu, và bảy cái sai của người xét

Lưu Thiệu chia những gì hiện ra ở người thành chín dấu (cửu trưng): thần, tinh, gân, cốt, khí, sắc, dáng, vẻ mặt, lời nói. Đến đây thì giống tướng thư. Nhưng sách không dừng ở đó.

Phần đáng giá nhất của Nhân Vật Chí là chương về bảy cái sai (thất mậu) — không phải sai của người bị xét, mà sai của người đi xét. Đại ý vài cái sai:

• Nghe tiếng khen chê mà lệch — tin vào danh tiếng thay vì việc làm.
• Thích ghét làm mờ mắt — người mình ưa thì thấy gì cũng hay.
• Người thành sớm, người thành muộn — xét một người trẻ bằng thành tích hiện có là bỏ sót người chín muộn.
• Cùng loại thì ưa nhau — người xét thích người giống mình, chê người khác mình.

Cái sai thứ tư chính là thứ mà ngành nhân sự hôm nay gọi là thiên lệch tương đồng: người phỏng vấn chấm cao người giống mình về quê quán, trường học, cách nói. Lưu Thiệu viết ra điều ấy từ thế kỷ III. Một cuốn sách "xem người" lại dành cả một chương để cảnh giác chính người xem — đó là lý do nó đáng đọc hơn hầu hết các tướng thư.

Băng Giám và bảy phép biết người: cuối cùng vẫn là việc làm

Băng Giám mở đầu bằng thần và cốt, nghe như sách tướng thuần tuý. Nhưng có một bài vè truyền gắn tên Tăng Quốc Phiên, hay được chép kèm, đi lần lượt qua mắt mũi, môi miệng, khí khái, tinh thần — rồi kết lại, đại ý: muốn biết đầu óc người ấy có thứ lớp hay không, hãy xem trong lời nói. Điểm cuối của phép xem người là lời nói và cách lập luận, những thứ chỉ hiện ra khi người ta làm việc với mình. Xem thêm ngôn tướng.

Bảy phép biết người gắn tên Gia Cát Lượng còn đi xa hơn — không có phép nào là nhìn mặt. Đại ý:

Bảng này cho thấy người xưa, khi thật sự cần chọn đúng người, đã chuyển sang xem hành vi trong tình huống — đúng cái mà ngành tuyển dụng hiện đại gọi là phỏng vấn có cấu trúc và bài thử công việc.

Khổng Tử và bài học Tử Vũ

Câu nổi tiếng nhất về chuyện này thuộc về Khổng Tử. Sử Ký chép: học trò Đạm Đài Diệt Minh, tự Tử Vũ, có dung mạo rất xấu; khi mới đến học, Khổng Tử cho là kém tài. Về sau Tử Vũ tu dưỡng, đi về phương nam, có tới ba trăm học trò theo, tiếng tăm vang khắp các nước chư hầu. Khổng Tử nghe chuyện, tự nhận lỗi bằng câu dẫn ở phần dưới.

Một bậc thầy về xét người, sống cùng học trò hằng ngày, mà vẫn nhìn mặt đoán sai. Người tuyển dụng gặp ứng viên ba mươi phút thì khả năng sai còn lớn hơn nhiều.

Vì sao hôm nay không nên chọn người theo tướng

Thứ nhất, tướng mặt dính chặt với những thứ không được phép xét. Hình mũi, màu da, dáng mắt, chiều cao gắn với dân tộc, giới, tuổi, di truyền, khuyết tật. Chấm điểm "tướng" là chấm điểm những thứ ấy dưới một cái tên khác. Pháp luật lao động nhiều nước, trong đó có Việt Nam, cấm phân biệt đối xử trong tuyển dụng; một bảng "tướng hợp vị trí" là thứ không nên tồn tại trong hồ sơ của doanh nghiệp.

Thứ hai, ấn tượng từ khuôn mặt nhanh mà sai. Nghiên cứu tâm lý cho thấy người ta đồng thuận với nhau rất cao về việc ai "trông đáng tin", nhưng mức đáng tin thật thì gần như không liên quan. Bài tướng thuật phương Tây kể đủ câu chuyện này, từ Lombroso tới các thuật toán đọc mặt.

Thứ ba, bỏ lỡ người giỏi. Các tổng hợp nghiên cứu lớn về tuyển dụng nhiều thập kỷ qua cùng cho thấy: bài thử công việc mẫu, phỏng vấn có cấu trúc (mọi ứng viên trả lời cùng bộ câu hỏi, chấm theo thang định trước) dự báo hiệu quả làm việc tốt hơn hẳn buổi phỏng vấn "nói chuyện cho biết người". Tướng mặt còn đứng dưới cả buổi nói chuyện ấy.

Thứ tư, người bị loại không biết vì sao. Lời từ chối "tướng không hợp" không cho người ta biết phải cải thiện điều gì — nó khoá cửa vĩnh viễn với một thứ họ không đổi được.

Chỗ dùng được: soi định kiến của chính người tuyển

Nếu tướng thuật không nên dùng để xét người khác, nó còn dùng được gì cho người làm tuyển dụng hay chủ doanh nghiệp? Còn — theo hướng ngược lại.

1. Ghi lại ấn tượng đầu tiên, rồi gác nó sang bên. Viết một dòng "cảm giác ban đầu" ngay khi gặp ứng viên. Sau buổi phỏng vấn, chấm theo thang định trước mà không nhìn dòng ấy. Cuối kỳ thử việc, mở lại dòng ấy ra so. Làm vài lần, bạn sẽ biết ấn tượng đầu của mình đúng tới đâu.
2. Dùng "bảy cái sai" của Lưu Thiệu như danh sách tự kiểm. Mình có đang thích người này vì họ giống mình? Có đang tin vào lời giới thiệu hơn vào việc làm? Có đang chê người trẻ vì chưa thành tích?
3. Biết những lời phán phổ biến để cảnh giác. Khi trong đầu bật lên câu "người mỏng môi hay nói", "mắt lươn thì gian", hãy biết đó là câu của sách tướng, không phải nhận xét về con người trước mặt.
4. Với đối tác làm ăn, cái đáng xem là lịch sử giữ lời, hồ sơ pháp lý, cách họ xử lý một lần chậm thanh toán — không phải hình mũi của họ.

Sách cổ nói gì

Ta lấy lời nói mà chọn người thì sai ở Tể Dư; lấy dung mạo mà chọn người thì sai ở Tử Vũ. — Sử Ký, Trọng Ni đệ tử liệt truyện

Bình: Khổng Tử nhận sai hai lần, theo hai chiều: một lần tin lời khéo (Tể Dư nói hay mà lười), một lần chê mặt xấu (Tử Vũ). Bài học không phải "đừng tin mặt, hãy tin lời" — mà là cả lời lẫn mặt đều có thể lừa, chỉ việc làm qua thời gian mới đáng tin.

Xem việc người ấy làm, xét con đường người ấy theo, xét chỗ người ấy yên lòng — thì người ta giấu vào đâu được? — Luận Ngữ, thiên Vi Chính

Bình: ba động từ thị, quan, sát đều là "nhìn", nhưng nhìn vào việc làm, cách làm, động cơ — không có chữ nào nhìn vào mặt. Đây là phép "xem tướng" của Khổng Tử.

Đọc cho đúng mức

• Bài này không nói người xưa sai hết. Nhiều thầy tướng giỏi thật ra là người quan sát hành vi giỏi; họ đọc dáng ngồi, ánh mắt, cách trả lời — những thứ có phần thông tin thật. Cái sai là gán thông tin ấy cho khung xương bẩm sinh.
• Phỏng vấn có cấu trúc cũng không hoàn hảo, chỉ tốt hơn rõ rệt so với cảm giác. Không có phép nào biết người trọn vẹn trong một buổi.
• Phái khác: một số người làm nghề tướng hiện nay mời doanh nghiệp "tư vấn nhân sự theo nhân tướng". Theo lập trường của site này, đó là việc không nên làm — vì những lý do ở trên, và vì chính sách cổ mà họ dẫn không ủng hộ việc ấy.

Việc nên làm

• Bỏ mọi tiêu chí về ngoại hình không liên quan trực tiếp tới công việc khỏi bản mô tả vị trí và phiếu chấm phỏng vấn.
• Soạn một bộ câu hỏi chung cho mọi ứng viên cùng vị trí, chấm theo thang định trước.
• Giao một việc nhỏ có thật của vị trí ấy làm bài thử.
• Giữ một cuốn sổ "ấn tượng đầu" và so lại sau thử việc — đó là cách học tướng duy nhất có lợi cho người tuyển dụng.
• Đọc nhân tướng học là gì để biết tướng thuật tự đặt giới hạn cho mình ra sao.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên, Sử Ký — Trọng Ni đệ tử liệt truyện (câu "Ngô dĩ ngôn thủ nhân…" dẫn nguyên văn; chuyện Tử Vũ dẫn đại ý).
• Luận Ngữ — thiên Vi Chính (câu "Thị kỳ sở dĩ…" dẫn nguyên văn).
• Lưu Thiệu, Nhân Vật Chí — chương Cửu trưng, chương Thất mậu (đại ý).
• Băng Giám (lưu hành dưới tên Tăng Quốc Phiên) và bài vè xem người truyền gắn tên ông (đại ý; quyền tác giả còn được bàn).
• Tâm Thư / Tướng Uyển (gắn tên Gia Cát Lượng) — mục Tri nhân tính, bảy phép biết người (đại ý).