"Bấm độn" là gì: các phép tính trên đốt ngón tay người Việt quen dùng

"Bấm độn" là tên dân gian cho mọi phép đếm bằng ngón cái chạm vào các đốt ngón tay để tính một điều gì: giờ đi, tuổi làm nhà, việc thành hay không. Phổ biến nhất là Tiểu Lục Nhâm (vòng sáu cung). Ngoài ra có vòng chín cung Lạc Thư dùng cho Kim Lâu và Kỳ Môn, vòng mười hai địa chi dùng để tính tuổi, năm, giờ.

Bài này không dạy một phép cụ thể — từng phép đã có bài riêng. Nó giúp bạn nhận ra khi ai đó "bấm độn", họ đang chạy vòng nào trên bàn tay, vòng ấy thuộc môn gì, và nó đáng tin tới đâu.

Chữ "độn" từ đâu ra

"Độn" là chữ trong Kỳ Môn Độn Giáp, nghĩa là ẩn, trốn: trong phép này, can Giáp không hiện ra mà "ẩn" dưới sáu can Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Thầy Kỳ Môn xưa lập bàn trên bàn tay, ngón cái chạy qua các đốt theo đường bay của cửu cung. Người ngoài nhìn vào chỉ thấy ông thầy lẩm nhẩm, bấm tay rồi phán, nên gọi chung là "bấm độn".

Dần dần, ở Việt Nam, chữ này rời khỏi Kỳ Môn. Truyện dân gian tả Khổng Minh, Trạng Trình "bấm độn" biết trước việc; người làng gọi việc bấm Tiểu Lục Nhâm tìm đồ, xem giờ là "bấm độn"; có cả câu "bấm độn cũng không ra" để nói việc khó đoán. Hôm nay nghe chữ ấy, bạn nên hỏi lại: bấm theo phép nào?

Bàn tay là một cái bàn tính

Bốn ngón tay (trừ ngón cái) mỗi ngón có ba đốt, tổng cộng mười hai đốt. Ngón cái tự nhiên chạm được tất cả. Từ đó có ba cách chia hay gặp:

Một chi tiết vui: việc dùng ngón cái đếm mười hai đốt cũng được một số nhà nghiên cứu nêu làm giả thuyết cho thói quen đếm theo tá (mười hai) ở vài nền văn hoá cổ. Bàn tay là bàn tính đầu tiên của loài người, không riêng gì thầy bói.

Vòng sáu: Tiểu Lục Nhâm và Hoang Ốc

Đây là vòng mà phần đông người Việt nghĩ tới khi nghe "bấm độn". Sáu cung Đại An, Lưu Niên, Tốc Hỷ, Xích Khẩu, Tiểu Cát, Không Vong nằm ở chân và đầu ba ngón giữa, đếm theo tháng, ngày, giờ âm lịch. Cách bấm đầy đủ ở bài Tiểu Lục Nhâm bấm đốt tay; dùng để chọn giờ đi thì ở bài giờ xuất hành theo Lý Thuần Phong.

Cùng sáu đốt ấy, cùng thứ tự đi ấy, người Việt còn bấm Hoang Ốc để xem tuổi làm nhà, chỉ thay tên: Nhất Cát, Nhì Nghi, Tam Địa Sát, Tứ Tấn Tài, Ngũ Thọ Tử, Lục Hoang Ốc. Hai phép không liên quan gì về nội dung; chúng chỉ dùng chung một "bàn tính".

Vòng chín: Lạc Thư trên bàn tay

Vòng chín lấy hình ma phương Lạc Thư (4 9 2 / 3 5 7 / 8 1 6) đặt lên chín đốt của ba ngón giữa, số 5 ở đốt giữa ngón giữa. Ngón cái đi theo thứ tự số 1 → 2 → … → 9 là đi đúng đường bay của Cửu tinh: giữa → Tây Bắc → Tây → Đông Bắc → Nam → Bắc → Tây Nam → Đông → Đông Nam. Các sách vẽ hình bàn tay hơi khác nhau ở chiều đặt, nhưng đường bay thì một.

Vòng này phục vụ ba việc:

• Phi tinh theo năm, tháng. Biết sao nào nhập trung cung, bấm theo đường bay là ra sao ở tám phương mà không cần giấy.
• Kim Lâu. Lịch dân gian Việt dạy xếp tám quẻ hậu thiên quanh lòng bàn tay cộng trung cung, đặt tuổi tròn chục lên từng cung rồi đếm hàng đơn vị. Bấm như thế cho kết quả trùng với phép "tuổi mụ chia 9" — bài Kim Lâu chứng minh điều này.
• Kỳ Môn. Thầy Kỳ Môn bấm cửu cung để an tam kỳ, lục nghi, dời Trực Phù, Trực Sứ theo giờ. Đây là gốc thật của chữ "độn". Cách lập từng bước có ở bài lập bàn Kỳ Môn bằng tay.

Vòng mười hai: địa chi trên đốt tay

Mười hai đốt của bốn ngón đặt mười hai địa chi theo một vòng; mỗi sách vẽ điểm khởi hơi khác nhau. Vòng này không dùng để đoán, mà để tính: năm nay là năm gì thì người tuổi Dần đang bao nhiêu tuổi, giờ Thân cách giờ Dần mấy canh, ba chi nào tam hợp (đứng cách đều nhau bốn đốt), hai chi nào xung (đối nhau sáu đốt). Người bán hàng ngoài chợ ngày trước tính tuổi khách nhanh hơn máy tính chính nhờ vòng này.

Đại Lục Nhâm cũng dùng vòng mười hai, nhưng ở dạng hai lớp: địa bàn đứng yên, thiên bàn xoay theo nguyệt tướng và giờ. Thầy giỏi có thể bấm cả hai lớp trên tay; người học thì nên bắt đầu từ giấy — xem lập thiên bàn, địa bàn, tứ khoá.

Phân biệt nhanh: ai đó đang bấm gì

Sách cổ nói gì

Không có bộ sách cổ nào lấy "bấm độn" làm tên một môn. Trong sách Hoa, cách ghi một phép tính lên bàn tay gọi là chưởng quyết, tức "khẩu quyết trên lòng bàn tay". Theo những gì chúng tôi kiểm được, nhiều sách Kỳ Môn Độn Giáp đời Minh – Thanh có in hình bàn tay đánh số cửu cung để người học nhẩm đường bay; sách Lục Nhâm có hình bàn tay mười hai chi. Đại ý chung của các hình ấy: phép tính phải mang theo được trong người, không cần la bàn, không cần giấy.

Bình: chưởng quyết là công cụ ghi nhớ, không phải nguồn của sự linh nghiệm. Một phép bấm tay đúng hay sai là do quy tắc của phép đó, không phải do bàn tay. Sách Đạo giáo cũng có "thủ quyết" — tư thế tay khi hành lễ — hay bị lẫn với chưởng quyết; hai thứ khác nhau.

Đọc cho đúng mức

Phép bấm tay có hai loại, và nên đối xử khác nhau:

• Bấm để tính (tuổi, can chi, sao bay, Kim Lâu): đây là số học trên ngón tay, kiểm được, sai thì biết sai. Máy và tay phải ra cùng kết quả.
• Bấm để đoán (Tiểu Lục Nhâm hỏi việc, bấm tìm đồ): đây là phép chiêm đoán, cùng một giờ cho mọi người cùng một cung. Nó hợp làm lời nhắc cho việc nhỏ, không đủ làm căn cứ cho việc lớn — bài bấm độn tìm đồ, tìm người nói rõ chỗ nên dừng.

Khi một người "bấm độn" rồi đòi tiền giải hạn, hãy hỏi họ bấm phép gì và theo quy tắc nào. Phép thật thì nói ra được tên và cách tính.

Việc nên làm

• Tập vòng mười hai địa chi trên tay: đây là vòng có ích nhất cho đời thường (tính tuổi, năm, giờ).
• Học vòng chín nếu bạn quan tâm phong thuỷ theo năm hay Kim Lâu; nhớ đường bay 5 – 6 – 7 – 8 – 9 – 1 – 2 – 3 – 4 là đủ.
• Với vòng sáu, đối chiếu kết quả bấm tay bằng công thức cộng trừ chia sáu để chắc mình không bấm lệch.
• Muốn một phép hỏi việc theo thời điểm có cấu trúc chặt hơn, thử lập quẻ Mai Hoa.

🌸Mai Hoa Dịch Số
Lập quẻ theo thời điểm hoặc theo số, thể – dụng, hỗ quái, biến quái.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Phép Tiểu Lục Nhâm, Hoang Ốc, Kim Lâu trong lịch vạn sự dân gian Việt Nam (đại ý).
• Các sách Kỳ Môn Độn Giáp đời Minh – Thanh có hình chưởng quyết cửu cung (đại ý; không dẫn tên bản cụ thể vì chưa đối chiếu).
• Đường bay Cửu tinh: theo ma phương Lạc Thư, đối chiếu công cụ tinh bàn Huyền Không của site.