Kim Lâu: cách tính theo tuổi mụ chia 9, bàn tay chín cung và bốn loại Thân, Thê, Tử, Lục Súc

Kim Lâu là phép xem tuổi của lịch dân gian Việt Nam, dùng khi cưới hỏi và làm nhà. Lấy tuổi mụ chia cho 9: dư 1 là Kim Lâu Thân, dư 3 Kim Lâu Thê, dư 6 Kim Lâu Tử, dư 8 Kim Lâu Lục Súc; dư 0, 2, 4, 5, 7 là không phạm. Khi cưới, cách phổ biến chỉ xét tuổi cô dâu; khi làm nhà, xét tuổi chủ nhà.

Bốn loại Kim Lâu

Chữ "kim lâu" (金樓) nghĩa đen là lầu vàng. Lời giải phổ biến: lầu vàng là chỗ cao quý, người dựng việc lớn đúng vào đó là "lấn" chỗ không phải của mình. Đây là lời giải truyền miệng; chúng tôi chưa thấy văn bản cổ nào giải tên này.

Bốn trên chín vị trí là phạm, tức khoảng 44% số tuổi. Một phép loại gần nửa số người ở mọi độ tuổi thì ngay từ đầu đã không thể là một lệnh cấm — nó là một tiêu chí để cân nhắc, và người xưa đặt sẵn lối ra cho nó (xem dưới).

Bàn tay chín cung và phép chia 9 là một

Các cụ không chia 9. Các cụ bấm tay. Cách dạy phổ biến trong lịch dân gian: xếp tám quẻ hậu thiên quanh lòng bàn tay, thêm trung cung ở giữa, rồi đặt tuổi tròn chục theo thứ tự:

Hàng đơn vị đếm tiếp từ cung của hàng chục sang các cung sau, theo đúng thứ tự trên, hết Ly thì quay về Khôn. Ví dụ tuổi mụ 24: 20 ở Đoài, 21 Càn, 22 Khảm, 23 Trung cung, 24 Cấn — rơi vào Cấn, phạm Kim Lâu Tử.

Vì sao đếm tay ra đúng kết quả của phép chia 9? Vì 10 chia 9 dư 1. Tuổi tròn chục thứ n nằm ở vị trí thứ n trong vòng chín cung (10 ở vị trí 1, 30 ở vị trí 3…), và mỗi đơn vị đi thêm một vị trí. Tuổi 10·n + m vì thế đứng ở vị trí n + m đếm vòng chín — mà n + m chia 9 có cùng số dư với 10·n + m chia 9. Khôn là dư 1, Càn dư 3, Cấn dư 6, Tốn dư 8, Ly dư 0. Hai cách là một, chỉ khác lối viết.

Chi tiết này có ích khi đọc các bảng tra: bảng nào dựa trên bàn tay chín cung đặt đúng như trên thì phải khớp với phép chia 9 ở mọi tuổi. Bảng nào lệch ở vài tuổi là bảng chép sai, không phải "phái khác". Công cụ xem tuổi làm nhà của hệ chúng tôi tính bằng phép chia 9; chúng tôi đã đối chiếu với lối đếm tay cho mọi tuổi mụ từ 15 đến 80, khớp hoàn toàn.

Bốn góc của bàn tay và người trong nhà

Bốn cung phạm — Khôn, Càn, Cấn, Tốn — là bốn góc chéo (tứ duy) của bát quái hậu thiên, không có cung chính phương nào. Đặt bốn loại Kim Lâu lên Thuyết Quái truyện của Kinh Dịch, có một sự trùng khớp đáng chú ý:

• Khôn là mẹ, là người nữ chủ nhà — ứng với Kim Lâu Thân khi xét tuổi cô dâu, tức chính người phụ nữ sắp về làm chủ một nhà.
• Càn là cha, là chồng — ứng với Kim Lâu Thê, loại mà khi xét tuổi cô dâu được đọc là nhắc chuyện người chồng.
• Cấn là con trai út (thiếu nam) — ứng với Kim Lâu Tử.
• Tốn trong Thuyết Quái là con gà — ứng với Kim Lâu Lục Súc.

Chúng tôi nói rõ: đây là lối đọc đối chiếu của người viết, chưa thấy sách cổ nào nói thẳng rằng bốn loại Kim Lâu được đặt tên theo bốn quẻ. Nhưng nó giải thích được một điều mà lời giải "lầu vàng" không giải thích được: vì sao loại "Thê" lại hợp với lối chỉ xét tuổi người nữ — nhìn từ phía cô dâu, cung Càn là người chồng.

Vì sao chỉ xét tuổi nữ khi cưới

Ở phần lớn các vùng Việt Nam, phép Kim Lâu khi cưới chỉ xét tuổi mụ của cô dâu trong năm cưới. Có ba lối giải hay gặp:

1. Người về nhà mới là cô dâu. Theo nếp cũ, cô dâu rời nhà cha mẹ về nhà chồng — việc "dựng" một đời sống mới ở một mái nhà khác, tương tự việc dựng nhà xét tuổi chủ nhà.
2. Lời giải bốn loại được viết từ phía người vợ: Thân là cô dâu, Thê là chồng, Tử là con cô sinh ra, Lục Súc là của cải của gia đình mới.
3. Tuổi chú rể đã có phép khác lo: nhà trai thường xem tuổi chồng để chọn năm làm nhà, còn việc cưới thì nhìn tuổi vợ để chọn năm, tuổi hai bên để chọn ngày.

Một số nơi xét thêm tuổi chú rể. Lối ấy làm số năm cưới được thu hẹp lại đáng kể mà không có căn cứ sách nào thêm vào, nên phần đông người làm nghề không theo.

Bảng tuổi mụ cô dâu từ 16 đến 40

Bảng tính một lần dùng được cho mọi năm, vì Kim Lâu chỉ phụ thuộc tuổi mụ (năm cưới − năm sinh âm lịch + 1):

Mỗi hàng ngang cách nhau đúng chín tuổi — vòng chín của Kim Lâu hiện ra ngay trên bảng. Bảng theo năm sinh cụ thể cho năm Đinh Mùi ở bài Kim Lâu năm 2027.

Các phái tính khác nhau ở đâu

Tuổi mụ hay tuổi thật. Phép gốc dùng tuổi mụ. Tính nhầm theo tuổi thật sẽ lệch một tuổi, và vì vòng chín ngắn, lệch một tuổi đủ đổi từ "không phạm" sang "phạm Thân" hay ngược lại. Cách tính tuổi mụ cho người sinh sát Tết có ở bài tuổi mụ, tuổi âm, tuổi thật.

Mẹo đuôi 1, 3, 6, 8. Trên mạng hay truyền rằng tuổi có chữ số cuối là 1, 3, 6, 8 thì phạm. Đó là đọc nhầm số dư thành chữ số cuối; vòng chín và vòng mười chỉ khớp ở vài tuổi. Phân tích từng ví dụ ở bài Kim Lâu 2027 dẫn trên.

Coi nhẹ Kim Lâu Lục Súc. Nhiều thầy hiện nay coi Kim Lâu Lục Súc là nhẹ nhất, có người bỏ qua hẳn khi nhà không làm nông, không chăn nuôi. Lời giải ban đầu gắn với trâu bò, lợn gà của một gia đình nông nghiệp; khi đời sống đổi, cách đọc cũng đổi theo.

Làm nhà xét ai. Nếp cũ xét người đàn ông chủ nhà. Nay nhiều gia đình xét người thật sự đứng ra lo việc, hoặc chọn trong vợ, chồng, con trai lớn người có tuổi đẹp nhất. Khi làm nhà, Kim Lâu luôn đi kèm Hoang Ốc và thường kèm tam tai.

Người xưa xoay xở thế nào

Chính vì phép này phủ gần nửa số tuổi, tục cũ có sẵn lối ra:

• Mượn tuổi khi làm nhà: một người đàn ông không phạm đứng lễ động thổ thay chủ nhà. Các bước ở bài mượn tuổi làm nhà.
• Dời qua mốc Tết. Tuổi mụ đổi theo Tết, nên dời đám cưới vài tuần qua Tết là sang một tuổi khác.
• Cưới chạy tang. Nhà có người già yếu hoặc vừa mất, tục cho phép cưới trong thời hạn ngắn mà không xét tuổi — đạo hiếu được đặt trên phép tuổi.

Sách cổ nói gì

Càn là trời nên gọi là cha; Khôn là đất nên gọi là mẹ. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện

Tốn là gà. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện (trong đoạn phối tám quẻ với tám loài vật: Càn ngựa, Khôn trâu, Chấn rồng, Tốn gà, Khảm lợn, Ly chim trĩ, Cấn chó, Đoài dê)

Bình: Thuyết Quái không nói gì về Kim Lâu. Chúng tôi dẫn hai câu này để bạn tự kiểm lối đối chiếu ở trên, không phải để gán cho Kinh Dịch một phép tuổi mà Kinh Dịch không có.

Về phép Kim Lâu, Việt Nam Phong Tục của Phan Kế Bính tả tục so tuổi, kén năm khi dựng vợ gả chồng và làm nhà như nếp chung của làng xã đầu thế kỷ hai mươi, kèm lời chê thói câu nệ đến mức lỡ việc (đại ý). Còn trong các bộ chọn ngày lớn của Trung Hoa, Kim Lâu theo tuổi mụ như người Việt dùng gần như vắng mặt — đây là một phép rất Việt.

Đọc cho đúng mức

Kim Lâu chỉ biết một con số: tuổi mụ. Nó không biết hai người hợp nhau đến đâu, gia đình hai bên đã sẵn sàng chưa, tiền làm nhà có đủ không. Một đám cưới đúng tuổi mà thiếu chuẩn bị vẫn vất vả; một đám cưới phạm Kim Lâu mà hai bên đồng lòng vẫn êm.

Kim Lâu cũng không đứng một mình: khi cưới còn chọn tháng theo tuổi cô dâu, chọn ngày; khi làm nhà còn Hoang Ốc, hướng động thổ. Đặt Kim Lâu lên trên mọi thứ khác là đặt sai chỗ một phép vốn chỉ là một dòng trong lịch.

Việc nên làm

• Tính tuổi mụ chính xác, nhất là người sinh tháng Một, tháng Hai dương lịch.
• Nếu phạm và gia đình coi trọng: chọn một trong các lối ra (dời qua Tết, mượn tuổi với làm nhà, theo tục quê mình) và thống nhất với hai bên từ sớm.
• Nếu phạm mà gia đình không quá coi trọng: dồn công vào chọn ngày cưới hoặc ngày động thổ cho kỹ, chuẩn bị chu đáo.
• Đừng để Kim Lâu thành lý do kéo dài một quyết định mà hai người đã sẵn sàng.

🏠Tuổi làm nhà
Kim Lâu, Hoang Ốc, tam tai cho năm định làm nhà; khi nào nên mượn tuổi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — Thuyết Quái truyện, đoạn phối tám quẻ với người trong nhà và tám loài vật (nguyên văn).
• Phan Kế Bính — Việt Nam Phong Tục, phần hôn nhân và làm nhà (đại ý).
• Phép Kim Lâu bấm tay chín cung trong lịch vạn sự dân gian Việt Nam; công cụ xem tuổi làm nhà của hệ vatpham, đối chiếu tay mọi tuổi mụ từ 15 đến 80.