Cao Biền và "Cao Vương địa lý": lớp sử, lớp truyện

Cao Biền là tướng nhà Đường, sang An Nam năm 864, phá quân Nam Chiếu năm 866, làm Tiết độ sứ Tĩnh Hải quân, đắp thành Đại La, mở kênh Thiên Uy — đó là lớp sử. Hình ảnh thầy địa lý cưỡi diều phá long mạch nước Nam là lớp truyện, muộn hơn. Các sách "Cao Biền tấu thư" mang tên ông là lớp thứ ba, cần kiểm riêng.

Bài này không kể lại tiểu sử đầy đủ, mà đi sâu một việc: tách ba lớp văn bản — sử, truyện, sách địa lý mang tên Cao Vương — và chỉ cách tự kiểm một văn bản "của Cao Biền" khi gặp.

Lớp một: Cao Biền trong chính sử

Theo Tân Đường Thư và các sử Việt chép lại (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, phần thuộc Đường), những việc chính của Cao Biền ở An Nam:

Về sau, ở Trung Hoa, ông làm Tiết độ sứ Hoài Nam, đối đầu quân Hoàng Sào, rồi ngày càng mê đạo thuật thần tiên, tin dùng một đạo sĩ tên Lã Dụng Chi, bỏ bê việc quân. Năm 887 ông bị thuộc tướng giết. Tân Đường Thư xếp ông vào nhóm bề tôi phản nghịch.

Hai chi tiết sử này là mầm cho lớp truyện sau: một vị quan có công xây thành ở đất Việt, và một con người cuối đời say mê phép thuật.

Cầu nối: kênh Thiên Uy và tiếng sét

Sử chép việc đào kênh Thiên Uy gặp đá cứng, rồi có sấm sét đánh vỡ đá, kênh thông được; tên "Thiên Uy" (uy của trời) đến từ đó. Đây là chỗ sử và truyện bắt đầu chạm nhau: một công trình có thật được kể kèm một hiện tượng phi thường. Người đời sau đọc chi tiết ấy như bằng chứng Cao Biền "sai khiến được sấm sét".

Lớp hai: Cao Biền trong truyện

Truyện về Cao Biền xuất hiện trong các sách truyện thần linh Việt, sớm nhất có hệ thống là Việt Điện U Linh Tập của Lý Tế Xuyên (năm 1329). Truyện tiêu biểu là truyện thần Long Đỗ: khi Cao Biền đắp thành Đại La, thần đất hiện lên giữa mây ngũ sắc; Cao Biền muốn trấn áp thần bằng đồ đồng, đồ sắt chôn xuống đất, nhưng một trận giông lớn nổi lên làm mọi thứ tan tác. Thần Long Đỗ về sau được thờ ở đền Bạch Mã, một trong bốn trấn của Thăng Long.

Các truyện dân gian đời sau đi xa hơn nhiều: Cao Biền cưỡi diều giấy bay khắp nước dò long mạch, đến đâu phá đến đấy; thầy địa lý Việt hay thần núi, thần sông đánh lừa hoặc đánh bại ông. Chuyện "phá long mạch" có bài riêng: đọc truyền thuyết phá long mạch như văn học.

Điều đáng để ý là hướng đi của các truyện: thần đất Việt luôn thắng, người phương Bắc luôn thua hoặc phải bỏ dở. Đó là cách người Việt kể lại thời bị đô hộ — khẳng định đất mình có thần, có rồng, người ngoài không chế ngự nổi.

Hai bộ mặt: "Cao Vương" và kẻ phá mạch

Có một nghịch lý thú vị. Năm 1010, trong Chiếu dời đô, Lý Công Uẩn gọi Cao Biền một cách trân trọng là "Cao Vương", và lấy "đô cũ của Cao Vương" làm lý do chọn Đại La (xem thế đất Thăng Long). Đến các truyện đời sau, cũng con người ấy thành kẻ phá long mạch.

Hai hình ảnh không loại trừ nhau. Người xây thành giỏi thì phải biết xem đất; người biết xem đất thì trong mắt dân gian cũng là người có thể "phá" đất. Danh tiếng xem đất của Cao Biền có thể bắt đầu từ chính công trình Đại La — thành mà gần một trăm rưỡi năm sau vẫn được coi là đất xứng làm kinh đô.

Lớp ba: các sách địa lý mang tên Cao Biền

Trong kho sách Hán Nôm còn những bản chép tay mang tên kiểu "Cao Biền tấu thư địa lý" hay gọi gọn là "Cao Vương địa lý". Theo tên gọi, đây là bản tấu của Cao Biền dâng vua Đường, kê các huyệt đất quý ở Giao Châu, kèm lời phán đất nào phát vương, đất nào phát quan, có khi kèm hình vẽ.

Những lý do để dè dặt với việc coi đây là văn bản thế kỷ chín:

1. Thể loại lạ: một viên tiết độ sứ viết hẳn một bản tấu kê các "đất phát đế vương" ở vùng mình cai trị là việc khó hình dung về mặt chính trị.
2. Thư mục không ghi: chúng tôi không thấy sách nào như vậy trong các thư mục sách đời Đường, Tống mà chúng tôi tra được.
3. Bản chép muộn: các bản được biết đến đều là bản chép tay, không có bản khắc hay bản sớm đáng tin.
4. Kiểu gán tên quen thuộc: sách địa lý dân gian rất hay mượn tên người nổi tiếng — Tả Ao, Hoàng Phúc, Cao Biền — để tăng uy tín. Xem những thế đất gắn với tên Tả Ao.

Cách tự kiểm khi gặp một văn bản như vậy: xem nó dùng tên đất hành chính nào. Nếu văn bản gọi một vùng bằng tên phủ, huyện chỉ có từ thời Lê, Nguyễn trở đi, thì nó không thể là bản viết năm 860. Đây là phép kiểm đơn giản mà người nghiên cứu văn bản vẫn dùng, ai cũng tự làm được nếu có bảng tên đất qua các thời.

Nói như vậy không có nghĩa các sách này vô giá trị. Chúng là tư liệu quý về cách người Việt các thế kỷ sau nhìn đất mình: vùng nào được coi là đất thiêng, những thế đất nào được truyền tụng.

Bảng tách ba lớp

Sách cổ nói gì

Huống chi thành Đại La, đô cũ của Cao Vương, ở giữa khu vực trời đất. — Thiên Đô Chiếu, chép trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư

Bình: văn bản Việt sớm nhất còn lại nhắc tới Cao Biền nhắc ông như người dựng đô, với tước "Vương" trân trọng. Đây là mốc để so: mọi hình ảnh "phá long mạch" đều xuất hiện sau câu này.

Việt Điện U Linh Tập, truyện thần Long Đỗ, đại ý: Cao Biền đắp thành, thấy thần hiện lên, toan dùng đồ đồng sắt trấn xuống, gặp giông lớn phải thôi, cho là thần linh thiêng không thể trấn được. Bình: truyện đặt thần đất Việt cao hơn phép của quan đô hộ — ý chính của cả lớp truyện về Cao Biền.

Đọc cho đúng mức

Cao Biền là nhân vật có thật, có công và có tội trong lịch sử nhà Đường. Ở Việt Nam, ông đi vào ký ức theo hai ngả: người dựng thành Đại La và kẻ phá long mạch. Ngả thứ hai là văn học dân gian, giá trị của nó nằm ở tinh thần, không ở sự kiện.

Khi ai đó dẫn "sách Cao Biền" để phán một mảnh đất phát vương phát tướng, bạn nên hỏi: bản nào, chép năm nào, dùng tên đất thời nào. Còn các lời đồn "đất này Cao Biền đã phá" thì không kiểm được, không nên làm căn cứ mua bán hay đặt mộ. Phần địa hình thật đằng sau các lời truyền có ở bài long mạch Việt Nam.

Việc nên làm

• Đọc truyện thần Long Đỗ trong Việt Điện U Linh Tập (có bản dịch tiếng Việt) để thấy lớp truyện sớm nhất về Cao Biền.
• Khi gặp một văn bản "Cao Vương địa lý", ghi lại tên các phủ, huyện trong đó và tra xem chúng có từ thời nào.
• Đến đền Bạch Mã (phố Hàng Buồm, Hà Nội) — nơi thờ thần Long Đỗ — để thấy truyện Cao Biền còn sống trong không gian phố cổ.

Nguồn tham khảo

• Tân Đường Thư — truyện Cao Biền (đại ý).
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — Ngoại kỷ, thời thuộc Đường: Cao Biền phá Nam Chiếu, đắp Đại La, mở kênh Thiên Uy (đại ý).
• Lý Công Uẩn — Thiên Đô Chiếu, câu "Cao Vương cố đô Đại La thành".
• Lý Tế Xuyên — Việt Điện U Linh Tập, truyện thần Long Đỗ (đại ý).
• Các bản chép tay "Cao Biền tấu thư địa lý" trong kho sách Hán Nôm (đại ý; chưa đối chiếu trực tiếp một bản cụ thể).