Thế đất Thăng Long trong Chiếu dời đô: đọc lại "rồng cuộn hổ ngồi"

Chiếu dời đô năm 1010 khen thành Đại La "được thế rồng cuộn hổ ngồi", nhưng đó là thành ngữ mượn từ lời tả đất Nam Kinh, không chỉ ngọn núi nào là rồng, ngọn nào là hổ. Phần còn lại của bài chiếu nói rất cụ thể: đất rộng, cao, thoáng, ít ngập, nằm giữa các ngả đường — đó mới là thế đất thật của Thăng Long.

Bài kham dư là gì đã nêu câu chiếu này như văn bản kham dư sớm nhất của người Việt. Bài này đọc kỹ hơn: từng vế của câu nổi tiếng nói gì, thành ngữ "long bàn hổ cứ" từ đâu ra, và khi đặt lên địa hình sông Hồng thì vế nào đúng, vế nào cần hiểu theo nghĩa bóng.

Đoạn chiếu nói về đất

Chiếu dời đô được chép trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, phần kỷ nhà Lý, năm Canh Tuất 1010. Đoạn tả đất như sau (bản thường dùng):

Dịch: Huống chi thành Đại La, đô cũ của Cao Vương, ở giữa khu vực trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, chính giữa nam bắc đông tây, tiện hướng nhìn sông dựa núi. Địa thế rộng mà bằng, đất đai cao mà thoáng. Dân cư khỏi chịu cảnh khốn khổ ngập lụt, muôn vật hết sức tươi tốt phồn thịnh. Xem khắp nước Việt, đây là nơi thắng địa.

Chữ đầu của vế thứ nhất có bản chép là "trạch" (ở, đặt nhà), có bản chép "cư" (ở); nghĩa không đổi. "Cao Vương" là Cao Biền, viên quan nhà Đường đắp thành Đại La ở thế kỷ chín — xem Cao Biền và Cao Vương địa lý.

Tách câu chiếu thành sáu lời khen

Bốn trên sáu lời khen là chuyện địa lý thực: trung tâm, rộng, cao, đông đúc. Chỉ hai lời — long hổ và sơn thuỷ — mang màu kham dư. Đây là chỗ quan trọng để đọc đúng bài chiếu: lý do dời đô là lý do của nhà cai trị, được nói bằng ngôn ngữ đẹp nhất của thời ấy.

"Long bàn hổ cứ" là thành ngữ có sẵn

Cụm "long bàn hổ cứ" không do Lý Công Uẩn đặt ra. Trước đó nhiều thế kỷ, sách Trung Hoa đã chép lời tương truyền của Gia Cát Lượng khi nhìn đất Kiến Nghiệp, tức Nam Kinh ngày nay:

Núi Chung Sơn như rồng cuộn, thành Thạch Đầu như hổ ngồi, đó là chỗ ở của bậc đế vương.

Ở Nam Kinh, hai hình ảnh gắn với hai địa điểm có thật: Chung Sơn là dãy núi phía đông thành, Thạch Đầu là gò đá bên sông phía tây. Đến khi vào văn chương, cụm từ đã thành một điển: nói "long bàn hổ cứ" là nói "đất xứng làm kinh đô", như ta nói "địa linh nhân kiệt" mà không chỉ cụ thể ngọn núi nào linh.

Vì thế, những bài viết cố tìm xem ở Hà Nội đâu là "rồng", đâu là "hổ" — có người chỉ dãy Tam Đảo, có người chỉ núi Ba Vì, có người chỉ núi Nùng trong Hoàng thành — đều là cách đọc đời sau. Bài chiếu không nêu tên ngọn núi nào. Bạn có thể thích một cách đọc, nhưng nên biết đó là cách đọc, không phải lời của bài chiếu.

Đặt câu chiếu lên địa hình sông Hồng

Hướng sông, dựa núi. Sông thì rõ ràng: sông Hồng chảy sát phía đông thành, sông Tô Lịch (xưa là một nhánh tách từ sông Hồng) vòng phía tây và bắc, sông Kim Ngưu chảy phía nam. Thành nằm trong vòng sông — cái tên "Hà Nội" (trong sông) do vua Minh Mạng đặt năm 1831 nói đúng điều ấy. Còn núi thì ở xa: Ba Vì ở phía tây, Tam Đảo ở phía tây bắc, đều cách vài chục cây số. Ở đồng bằng, người xưa vẫn nói "dựa núi" theo nghĩa thế đất cao dần về phía tây bắc, đúng như hình dốc chung của châu thổ sông Hồng.

Nước tụ. Hồ Tây vốn là một khúc uốn cũ của sông Hồng bị tách ra, quanh thành còn hàng chục hồ, đầm nhỏ. Theo ngôn ngữ kham dư, đây là "thuỷ tụ" — nước dừng lại thay vì chảy thẳng đi. Theo ngôn ngữ hôm nay, đây là vùng trữ nước, cá tôm và đường thuyền. Bài Hồ Gươm, Hồ Tây trong thế đất Thăng Long đi sâu phần này.

Cao mà thoáng. So với Hoa Lư — thung lũng hẹp giữa núi đá vôi, hợp phòng thủ nhưng chật — Đại La là một khoảng đất rộng, cao hơn vùng trũng xung quanh, mở ra mọi ngả. "Cao" ở đây là cao tương đối: chính sử chép năm 1108, chưa đầy một trăm năm sau dời đô, nhà Lý đã cho đắp đê Cơ Xá. Đất không hề miễn nhiễm với lũ sông Hồng; nó chỉ là chỗ tốt nhất trong vùng để ở và để giữ.

Giữa các ngả đường. Câu cuối đoạn chiếu nói đất này là "chỗ hội tụ quan yếu của bốn phương". Nhìn bản đồ: từ đây theo sông Hồng ngược lên miền núi tây bắc, xuôi ra biển; theo sông Đuống, sông Cầu sang đông bắc; đường bộ về Thanh Hoá ở phía nam. Một kinh đô nằm ở nút giao thông của cả châu thổ — đó là lời khen thực tế nhất trong bài.

Chiếu dời đô dạy gì cho người đọc phong thuỷ hôm nay

Bài chiếu cho thấy cách người xưa thật sự chọn đất cho việc lớn: lý do thực tế đi trước, ngôn ngữ kham dư đi sau. Lý Công Uẩn kể tên những thứ đo được — rộng, cao, đông dân, nhiều sản vật, giữa các ngả — rồi mới khoác lên một thành ngữ đẹp để nói rằng đất ấy xứng làm kinh đô.

Đặt ngược thứ tự — chọn đất vì "có thế rồng" rồi mới hỏi có ngập không, có đường không — là thứ tự mà nhiều lời tư vấn phong thuỷ ngày nay hay mắc. Bài loan đầu trong đô thị bàn cách áp lối nghĩ của bài chiếu vào chọn nhà phố.

Sách cổ nói gì

Huống chi thành Đại La, đô cũ của Cao Vương, ở giữa khu vực trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi. — Thiên Đô Chiếu, chép trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ nhà Lý

Bình: chữ "huống" (huống chi) cho thấy câu này là lý lẽ thứ hai của bài chiếu. Lý lẽ thứ nhất là lịch sử: nhà Thương năm lần dời đô, nhà Chu ba lần, còn Đinh, Lê cứ ở yên một chỗ nên vận nước ngắn. Lý Công Uẩn lấy gương các triều xưa để nói việc dời đô là thuận ý trời, rồi mới khen đất.

Chung Sơn như rồng cuộn, Thạch Đầu như hổ ngồi. — Lời tương truyền của Gia Cát Lượng về đất Kiến Nghiệp, chép trong sách đời sau

Bình: câu này cho thấy "long bàn hổ cứ" có gốc là lời tả một kinh đô cụ thể ở Trung Hoa. Việc gán cho Gia Cát Lượng là lời truyền; điều có thể nói là đến đời Lý, cụm từ đã là điển quen trong văn chương chữ Hán.

Đọc cho đúng mức

Không nên đọc Chiếu dời đô như một bản thẩm định phong thuỷ. Nó là văn bản chính trị, được viết để thuyết phục triều thần. Ngôn ngữ kham dư trong đó có thật và cho thấy người Việt thế kỷ mười một đã quen lối nghĩ ấy; nhưng chọn Đại La là quyết định dựa trên địa lý, kinh tế và quân sự.

Cũng không nên dùng Thăng Long làm bằng chứng rằng "đất có long mạch thì nghìn năm văn hiến". Thăng Long trải qua nhiều lần bị chiếm, bị phá, bị dời đô đi nơi khác (nhà Hồ, nhà Nguyễn), rồi lại thành thủ đô. Sức sống của nó đến từ vị trí giữa châu thổ, thứ mà bài chiếu đã nói rõ. Các truyền thuyết về long mạch Việt Nam có bài riêng: long mạch Việt Nam theo các thầy địa lý.

Việc nên làm

• Đọc trọn Chiếu dời đô một lần, đếm xem bao nhiêu câu nói lý do thực tế, bao nhiêu câu dùng điển.
• Mở một bản đồ địa hình vùng Hà Nội, tìm sông Tô Lịch, Kim Ngưu, Hồ Tây; tự vẽ vòng sông quanh thành cũ.
• Khi chọn đất ở hay mở cơ sở làm ăn, học thứ tự của bài chiếu: hỏi rộng hay chật, cao hay trũng, đường đi thế nào, người ở có đông không — rồi mới hỏi đến hướng và thế.

Nguồn tham khảo

• Lý Công Uẩn — Thiên Đô Chiếu, chép trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ nhà Lý, năm 1010 (nguyên văn đoạn tả đất theo bản thường dùng).
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — chép việc đổi tên Thăng Long năm 1010 và đắp đê Cơ Xá năm 1108 (đại ý).
• Lời tả đất Kiến Nghiệp "Chung Sơn long bàn, Thạch Đầu hổ cứ" — tương truyền của Gia Cát Lượng, chép trong các sách đời sau.