Chuyện "yểm long mạch" ở Việt Nam: đọc truyền thuyết như văn học, không như sử

"Yểm long mạch" là mô típ truyện kể người phương Bắc dùng vật trấn (sắt, đồng, cọc) hoặc đào núi, khơi sông để làm hỏng đất Việt. Bản chép sớm nhất có hệ thống là truyện thần Long Đỗ trong Việt Điện U Linh (1329), viết sau Cao Biền hơn bốn trăm năm. Chưa có hiện vật nào được kiểm chứng là đồ "yểm".

"Yểm" là gì, và nó khác "phá long mạch" thế nào

Chữ "yểm" trong tiếng Việt đi với chữ "trấn": trấn yểm là đè giữ một sức mạnh bằng vật hay bằng nghi lễ. Trong các truyện về long mạch, có hai kiểu hành động hay bị gộp làm một:

Phân biệt hai kiểu giúp đọc đúng: kiểu thứ nhất có bản chép sớm, kiểu thứ hai chủ yếu là truyện truyền miệng đời sau. Về long mạch nói chung, xem bài "long mạch" Việt Nam.

Bản chép sớm nhất: truyện thần Long Đỗ

Việt Điện U Linh Tập của Lý Tế Xuyên, soạn năm 1329 đời Trần, chép truyện thần Long Đỗ, đại ý:

Cao Biền đắp xong thành Đại La, đứng ngoài cửa đông thì thấy mây ngũ sắc bốc từ dưới đất lên, có người mặc áo đẹp cưỡi rồng hiện giữa mây. Đêm ấy thần báo mộng: ta là thần chính khí đất Long Đỗ, thấy ông đắp thành nên mừng mà hiện ra. Cao Biền nghi là ma quỷ, nghe lời bộ hạ lập đàn, chôn sắt đồng để trấn. Hôm sau trời tối sầm, mưa gió, sét đánh vào chỗ chôn, sắt đồng tan vụn bay mất. Cao Biền sợ, lập đền thờ thần. Về sau Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, mộng thấy thần, phong làm thành hoàng.

Đọc kỹ thì truyện có một cấu trúc rất chặt, gồm bốn nhịp:

1. Thần đất hiện ra với thiện ý (mừng thành mới).
2. Kẻ ngoại nghi ngờ và dùng vật trấn.
3. Trời đất phản ứng: sét đánh, vật trấn tan.
4. Kẻ ngoại phải thờ thần, và triều đình Việt về sau sắc phong.

Kết cục là thắng lợi của thần bản địa. Nói cách khác, bản chép sớm nhất của chuyện "yểm" là chuyện yểm thất bại. Chi tiết này hay bị bỏ qua khi người đời sau kể lại thành "Cao Biền đã yểm khắp nước Nam".

Thêm một điều: chính truyện đã tự xoá bằng chứng của nó. Sắt đồng "tan vụn bay mất", tức là theo truyện, không còn gì để đào lên.

Các lớp kể sau

Từ lõi ấy, các lớp kể sau thêm thắt dần:

• Cao Biền cưỡi diều giấy bay khắp nơi dò long mạch, thấy đất nào phát vương thì phá. Chi tiết này phổ biến trong truyện dân gian và sách phổ thông, chúng tôi chưa tìm thấy trong Việt Điện U Linh.
• Cao Biền bị thần núi, thần sông hoặc thầy địa lý Việt lừa (cho ông thấy đất xấu thành đất tốt, hoặc ngược lại). Đây là mô típ "kẻ mạnh bị người khôn lừa" quen thuộc của truyện cổ.
• Mở rộng sang người khác: một số truyện gán việc yểm cho quan lại nhà Minh thời thuộc Minh. Các truyện này có trong lời truyền và sách chép muộn, không có trong chính sử như một sự kiện kiểm được.

Lĩnh Nam Chích Quái, bộ truyện cổ khác của người Việt, có nhiều bản chép khác nhau qua các đời; chúng tôi chưa đối chiếu được từng bản nên không dẫn chi tiết các truyện Cao Biền trong đó. Chân dung Cao Biền trong chính sử (người đắp lại thành Đại La, đào kênh) và trong truyện được tách lớp ở bài Cao Biền và Cao Vương địa lý.

Một mô típ cùng họ: cột đồng Mã Viện

Trước Cao Biền rất lâu đã có một chuyện "vật trấn" khác: cột đồng Mã Viện. Theo các sách đời Tống và An Nam chí lược của Lê Tắc đời Trần, sau khi dẹp Hai Bà Trưng, Mã Viện dựng cột đồng làm mốc cõi, kèm lời thề "Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt": cột đồng gãy thì Giao Chỉ mất. Truyện kể người Việt đi qua đều ném đá vào chân cột, lâu ngày thành gò.

Chuyện cột đồng là bài học tốt về cách đọc "hiện vật":

• Không ai tìm thấy cột. Sách Tống chép ở động Cổ Sâm (Khâm Châu), có sách đặt ở xa về phía Nam; học giả Việt về sau từng ngờ một mỏm đá ở Phú Yên rồi tự bác vì đó là đá tự nhiên.
• Nguồn sớm nhất về Mã Viện không chép. Theo các nhà nghiên cứu, tiểu truyện Mã Viện trong Hậu Hán thư không nhắc đến cột đồng; chuyện xuất hiện trong sách đời sau.
• Nó vẫn có sức nặng chính trị thật: năm 1345, sứ nhà Nguyên sang hỏi chuyện cột đồng, vua Trần sai Phạm Sư Mạnh sang biện luận.

Nghĩa là một vật không ai thấy vẫn có thể làm nên lịch sử ngoại giao. Truyện "yểm" cũng vậy: vật trấn có thể không có, nhưng nỗi lo về nó là có thật.

Những "bằng chứng" hay được nêu, và vì sao chúng chưa đủ

Nguyên tắc chung: một vật tìm thấy chỉ là bằng chứng của một câu chuyện khi có niên đại, có văn bản và có người làm nghề kiểm. Thiếu ba thứ ấy, vật chỉ là vật.

Vì sao truyện "yểm" sống dai

• Nó trả lời một câu hỏi khó. Vì sao một vùng, một dòng họ, một đất nước lận đận? Đẩy nguyên nhân ra một bàn tay ngoại bang trong quá khứ là lời giải dễ chịu.
• Nó khẳng định đất mình có thần. Phải có rồng thì người ngoài mới cần yểm. Ở tầng sâu, truyện Long Đỗ là lời tự hào: đất Việt có thần đủ sức đánh tan vật trấn.
• Nó dễ bị dùng để thu tiền. Lời "đất nhà bị yểm", "mộ bị yểm, phải giải" là mồi quen của các dịch vụ thu tiền trên nỗi sợ. Bài động mồ mả bàn cách đọc những lời như vậy cho tỉnh.

Sách cổ nói gì

Việt Điện U Linh Tập, truyện thần Long Đỗ, đại ý: Cao Biền chôn sắt đồng để trấn thần, một đêm sấm sét nổi lên, vật trấn tan vụn bay đi; Biền sợ, lập đền thờ. — Việt Điện U Linh Tập, Lý Tế Xuyên

Bình: Lý Tế Xuyên soạn sách để ghi các vị thần được thờ, nêu công đức và sự linh ứng. Truyện Long Đỗ vì vậy trước hết là truyện về thần thành hoàng của kinh đô, không phải ký sự về một vụ yểm. Đọc như văn học thì nó rất đẹp: một vị thần hiền lành, một viên quan đa nghi, và trời đất đứng về phía đất.

Năm 1010, trong Chiếu dời đô chép ở Đại Việt sử ký toàn thư, Lý Công Uẩn gọi thành Đại La là "đô cũ của Cao Vương", đại ý như vậy. Cũng con người ấy, đến truyện đời sau thành kẻ yểm đất. Hai hình ảnh cùng tồn tại cho thấy truyện "yểm" là lớp kể muộn, không phải ký ức chung từ đầu (xem bài thế đất Thăng Long).

Đọc cho đúng mức

• Truyện có giá trị văn học và tín ngưỡng thật: nó giải thích vì sao đền Bạch Mã thờ thần Long Đỗ, vì sao Cao Biền có mặt trong các đền thờ. Gạt bỏ truyện là mất một lớp văn hoá.
• Truyện không phải sử. Không có ghi chép chính sử đương thời nào về việc Cao Biền yểm đất; bản chép sớm nhất cách ông hơn bốn thế kỷ.
• Chúng tôi chưa đối chiếu nguyên bản Hán văn của Việt Điện U Linh và Lĩnh Nam Chích Quái từng chữ; phần tóm tắt theo bản dịch lưu hành.
• Nói "không có bằng chứng" không có nghĩa là đã chứng minh không có. Nó chỉ có nghĩa: hiện chưa có gì đủ để tin.

Việc nên làm

• Đọc truyện Long Đỗ cho con cháu như một truyện cổ hay về thần thành hoàng Thăng Long, kèm một câu: "đây là truyện, sách chép năm 1329".
• Gặp lời "đất bị yểm, phải giải" kèm một cái giá: hỏi người nói dựa vào văn bản nào, hiện vật nào, và đừng trả tiền cho nỗi sợ.
• Đào móng, làm vườn gặp vật lạ như cọc, chum, đồ đồng cũ: chụp ảnh, giữ nguyên hiện trạng, báo chính quyền hoặc bảo tàng địa phương; đó có thể là cổ vật cần được kiểm, không phải "đồ yểm".

Nguồn tham khảo

• Lý Tế Xuyên, Việt Điện U Linh Tập (1329) — truyện thần Long Đỗ (đại ý, theo bản dịch lưu hành).
• Lê Tắc, An Nam chí lược; Chu Khứ Phi, Lĩnh ngoại đại đáp — chuyện cột đồng Mã Viện ở Khâm Châu (đại ý, theo các bản trích).
• Đại Việt sử ký toàn thư — Thiên Đô Chiếu, kỷ nhà Lý (đại ý); việc sứ Nguyên hỏi cột đồng năm 1345 đời Trần Dụ Tông.
• Lĩnh Nam Chích Quái — nhắc như một bộ truyện có nhiều bản chép; chưa dẫn chi tiết.