Chùa Một Cột, chùa Trấn Quốc: kiến trúc trên nước, giấc mộng tòa sen và vì sao nên đọc theo Phật giáo trước phong thủy

Chùa Một Cột, tên cũ là chùa Diên Hựu, được vua Lý Thái Tông dựng năm 1049 sau giấc mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen: một cột đá giữa đất, trên đặt tòa sen. Năm 1105 chùa được mở rộng với tháp, ao Bích Trì trồng sen, hành lang và cầu. Chùa Trấn Quốc thì dời ra gò Kim Ngư trên Hồ Tây năm 1615. Cả hai nên đọc trước hết theo ý Phật giáo, sau mới tới thế đất.

Chùa Diên Hựu: sử chép thế nào

Sử cũ ghi việc dựng chùa khá gọn. Theo Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục (đối chiếu Đại Việt Sử Ký Toàn Thư), năm Kỷ Sửu, niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ nhất (1049):

• Tháng Mười, dựng chùa Diên Hựu.
• Trước đó, vua mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen, dắt vua cùng lên. Tỉnh dậy, vua kể với quần thần, có người cho là điềm không lành.
• Có nhà sư khuyên làm chùa; vua nghe theo, cho dựng cột đá, làm tòa sen Quan Âm ở trên, họp tăng chúng tụng kinh cầu sống lâu, nên đặt tên là Diên Hựu.

Lời chú của sử quán nhà Nguyễn ghi thêm: chùa Diên Hựu ở thôn Thanh Bảo, huyện Vĩnh Thuận, "nay là chùa Nhất Trụ", tức chùa Một Cột.

Đọc kỹ đoạn sử sẽ thấy ba điều. Một, chùa sinh ra từ một giấc mộng tôn giáo, không từ việc xem đất. Hai, hình dáng "một cột đỡ tòa sen" là tái hiện hình ảnh trong mộng: Phật ngồi trên hoa sen. Ba, mục đích là cầu thọ, nên tên chùa là "Diên Hựu", kéo dài phúc lành.

Năm 1105: chùa thành một quần thể trên nước

Cương Mục chép tiếp hai lần tu sửa đời Lý Nhân Tông:

Đến lúc này, "chùa một cột" không còn chỉ là một tòa sen trên cột, mà là một tòa sen đặt giữa ao sen, có tháp, có hành lang, có cầu. Toàn bộ quần thể dựng nên một bức tranh của cõi Phật: hoa sen mọc từ nước, Bồ Tát ngự trên hoa.

Chùa Một Cột hiện nay là công trình dựng lại năm 1955 theo kiểu dáng cũ, sau khi bị phá năm 1954. Quần thể đời Lý với tháp, hành lang, cầu bay đã không còn.

Đọc theo Phật giáo trước

Hoa sen là hình ảnh trung tâm của Phật giáo Đại thừa: mọc lên từ bùn mà không nhiễm bùn, tượng cho tâm thanh tịnh giữa đời. Tòa sen là chỗ ngồi của chư Phật, Bồ Tát. Quan Âm (Quán Thế Âm) là vị Bồ Tát cứu khổ, được thờ rất rộng ở Đại Việt thời Lý.

Đặt vào khung ấy, mọi yếu tố của chùa Một Cột đều có nghĩa rõ:

Cột thứ ba là kiểu lời giải hay gặp trên mạng. Chúng không sai về từ ngữ phong thuỷ, nhưng đặt nhầm thứ tự: chúng biến một công trình tôn giáo có văn bản rõ ràng thành một công trình phong thuỷ không có văn bản nào. Ở các chùa trên núi, như chùa Hương, Yên Tử, việc chọn đất có bàn chuyện thế núi thế nước (bài chùa và thế đất); ở chùa Diên Hựu, sử chỉ nói giấc mộng và lời khuyên của nhà sư.

Chùa Trấn Quốc: một ngôi chùa đã dời chỗ

Chùa Trấn Quốc trên Hồ Tây có lịch sử khác. Theo các tài liệu di tích:

• Chùa có từ trước thời Lý, tương truyền dựng thời Lý Nam Đế (thế kỷ 6) với tên Khai Quốc, ở bãi sông Hồng, thuộc thôn An Hoa.
• Năm 1615, bãi sông lở, chùa được dời vào gò Kim Ngư trên Hồ Tây, nơi chùa đứng đến nay.
• Chùa được đổi tên Trấn Quốc (các tài liệu ghi khác nhau: năm 1638 hoặc đời Lê Hy Tông, cuối thế kỷ 17); đời vua Thiệu Trị (khoảng 1842 – 1844) có lúc đổi tên Trấn Bắc, nhưng dân vẫn gọi Trấn Quốc.

Chi tiết quan trọng cho người đọc thế đất: chùa dời vì sông lở. Lý do dời là lý do thủy văn, không phải lý do phong thuỷ. Vị trí trên gò giữa hồ mà ta thấy hôm nay là kết quả của một cuộc chuyển chỗ vì an toàn, cách lúc dựng chùa hàng nghìn năm. Ai nói "Trấn Quốc được đặt trên huyệt Hồ Tây từ thời Lý Nam Đế" là đang ghép hai thời kỳ làm một. Hồ Tây vốn là khúc sông Hồng cũ, hệ hồ quanh kinh thành đã đổi nhiều (bài Hồ Gươm, Hồ Tây).

Hai ngôi chùa, một nguyên tắc chung

Đặt hai chùa cạnh nhau:

Cả hai đều là chùa gần nước, và cả hai đều có lý do rõ ràng không cần đến phong thuỷ: một bên là biểu tượng tôn giáo, một bên là an toàn trước lũ. Phong thuỷ có thể dùng để mô tả vẻ đẹp của cảnh, nhưng không nên dùng để giải thích vì sao chùa ở đó.

Sách cổ nói gì

Dịch: Trước đó, vua mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên đài sen, dắt vua cùng lên. Tỉnh dậy, vua gọi quần thần kể lại, có người cho là điềm không lành. Bấy giờ có nhà sư khuyên làm chùa, vua nghe theo, sai dựng cột đá, làm đài sen Quan Âm ở trên, họp tăng chúng tụng kinh cầu sống lâu, đặt tên là chùa Diên Hựu. — Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, chính biên quyển 3, năm 1049

Dịch: Lại sửa chùa Diên Hựu. Trước chùa xây bảo tháp, đào ao Bích Trì, trồng hoa sen, bao quanh bằng hành lang dài, bắc cầu bay qua; mỗi tháng ngày mùng một, ngày rằm, xa giá đến thăm. — cùng sách, quyển 4, năm 1105

Bình: hai đoạn không có một chữ nào về hướng, về long mạch, về thế đất. Chúng chỉ nói giấc mộng, lời khuyên của nhà sư, mục đích cầu thọ và cảnh ao sen. Chính sự vắng mặt ấy là bằng chứng: người đời Lý nghĩ về ngôi chùa này bằng ngôn ngữ Phật giáo.

Đọc cho đúng mức

• Diễn biến năm 1049, 1101, 1105 theo Cương Mục, đối chiếu Toàn Thư; hai sách chép gần như nhau.
• Lịch sử chùa Trấn Quốc trước năm 1615 dựa trên truyền thuyết và tài liệu di tích; năm đổi tên các nguồn ghi khác nhau.
• Chùa Một Cột hiện nay là công trình dựng lại năm 1955; không nên đo hướng hay kích thước hiện nay rồi gán cho thời Lý.
• Bài không phủ nhận vẻ đẹp cảnh quan của hai chùa; chỉ tách lý do dựng chùa theo văn bản với lời giải phong thuỷ về sau.

Việc nên làm

• Khi viếng chùa Một Cột, đọc nó như một bông sen giữa ao, đúng ý người dựng.
• Khi nghe lời giải "chùa trấn long mạch", hỏi lại: sách nào chép, đời nào chép.
• Với chùa Trấn Quốc, nhớ mốc 1615: vị trí giữa hồ là vị trí sau khi dời vì sông lở.
• Đọc thêm bài thế đất Thăng Long để thấy hai chùa nằm trong hệ sông hồ của kinh thành ra sao.

Nguồn tham khảo

• Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục — chính biên quyển 3 (Kỷ Sửu 1049), quyển 4 (Tân Tỵ 1101, Ất Dậu 1105) (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán).
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — kỷ Lý Thái Tông, Lý Nhân Tông (đối chiếu, đại ý).
• Tài liệu di tích về chùa Trấn Quốc: tên Khai Quốc, việc dời ra gò Kim Ngư năm 1615, các lần đổi tên (đại ý; các nguồn ghi năm khác nhau).