Những thế đất gắn với tên Tả Ao: lời truyền, câu ca và dấu vết thật

Các thế đất gắn với tên Tả Ao chia ba tầng nguồn: tầng có văn bản in, chép tay (28 kiểu đất trong sách in năm 1919, 110 kiểu đất trong một bản chép tay); tầng truyện có người chép (huyệt "cửu long tranh châu" ở núi Hồng Lĩnh, huyệt "hàm rồng" bên biển, cuộc đất "nhất khuyển trục quần dương"); và tầng truyền miệng địa phương ở hàng trăm làng.

Vì sao phải phân tầng nguồn

Tả Ao (người làng Tả Ao, Nghi Xuân, Hà Tĩnh) là thầy địa lý nổi tiếng nhất trong ký ức người Việt. Tên thật và niên đại của ông chưa thống nhất; bài Tả Ao, thầy địa lý của người Việt đã bàn kỹ phần con người và sách vở. Bài này làm một việc hẹp hơn: gom những thế đất cụ thể mang tên ông, rồi đánh dấu mỗi thế đất đến từ đâu.

Lý do đơn giản: tên Tả Ao là "con dấu bảo đảm" của nghề địa lý dân gian. Một cuộc đất được nói là "Tả Ao đặt" thì có giá hơn. Người đọc hôm nay cần biết câu nào có văn bản, văn bản ấy sớm hay muộn, và câu nào chỉ là lời truyền.

Tầng một: kiểu đất trong sách in và sách chép tay

Đây là tầng có văn bản cụ thể, có ký hiệu kho sách, ai cũng có thể đến xem:

Ba nhận xét:

• Văn bản sớm nhất có niên đại chắc trong nhóm này là các bản in 1918 – 1919. Thư mục của Phan Huy Chú, đầu thế kỷ XIX, cho biết đã có sách mang tên Tả Ao trước đó, nhưng không cho biết nội dung từng kiểu đất.
• Số kiểu đất không cố định: 21, 28, 110 tùy bản. Đây là dấu hiệu của một truyền thống được thêm dần, không phải một bản gốc duy nhất.
• Các kiểu đất là kiểu, không phải địa điểm. "Kiểu đất" là hình mẫu (rồng chầu, hổ phục, tay ngai…) để thầy đem ra đối chiếu ngoài thực địa, không phải danh sách các ngôi mộ có thật.

Tầng hai: những cuộc đất trong truyện có người chép

Truyện về Tả Ao được Phan Kế Bính chép trong Nam Hải dị nhân liệt truyện (in đầu thế kỷ XX), và có trong các truyện chữ Hán đời trước mà các nhà nghiên cứu đã tập hợp. Các cuộc đất được nêu tên:

Dấu vết thật ở tầng này là địa danh. Núi Hồng Lĩnh có thật, là dãy núi nhiều ngọn nằm ngay sau đất Nghi Xuân, đỉnh cao nhất khoảng 676 m theo dữ liệu bản đồ; dân gian quen nói Hồng Lĩnh có "chín mươi chín ngọn". Một dãy núi nhiều ngọn chầu về một điểm là hình ảnh tự nhiên để gọi tên "chín rồng tranh ngọc". Nhưng ngôi mộ cụ thể thì truyện tự nói đã bị đào phá; không có hiện vật nào để kiểm.

Điều đáng chú ý nhất: cả bốn cuộc đất gắn với chính gia đình Tả Ao đều là chuyện lỡ. Mộ cha bị phá, mẹ không kịp táng, bản thân không tới được sinh phần. Truyện kết bằng câu tục ngữ "tiên tích phúc nhi hậu tầm long": trước tích phúc, sau mới tìm long mạch. Đó là thông điệp chủ ý của người kể: đất không thắng được phúc. Lý thuyết "phúc ấm" mà câu tục ngữ này đáp lại được bàn ở bài phúc ấm và Táng Thư.

Tầng ba: lời truyền ở các làng

Theo các nhà sưu tầm như Thái Kim Đỉnh, Vũ Ngọc Khánh, hơn ba trăm địa phương ở miền Trung và miền Bắc có miếu thờ Tả Ao, và rất nhiều làng có chuyện "Tả Ao đặt đất" của riêng mình. Vài ví dụ đã được ghi lại:

• Ở Nam Trì, Tả Ao được thờ như thành hoàng; truyền thuyết địa phương gắn ông với một việc trấn đất ở làng và một đôi câu đối dân gian.
• Ở làng Hành Thiện (Nam Định), truyền thuyết kể ông chỉ cách đào giếng trước đền thành hoàng; văn tế hằng năm của làng nhắc tên ông.
• Ở quê Nghi Xuân, giỗ Tả Ao tổ chức ngày mùng 3 tháng Tư âm lịch.

Tầng này có giá trị lớn về tín ngưỡng và lịch sử địa phương: nó cho thấy tên Tả Ao được dùng để thiêng hoá những quyết định quy hoạch làng (đào giếng, đặt đình, đắp gò). Nhưng nó không phải chứng cứ rằng chính ông đã đến từng nơi. Một người sống trọn một đời không thể đặt đất cho ba trăm làng; tên ông là tên của cả một nghề, cũng như tên Cao Biền là tên của cả một lớp truyện (xem Cao Biền và Cao Vương địa lý).

Những câu ca, câu sấm địa lý gán cho Tả Ao

Trên mạng và trong sách phổ thông có rất nhiều câu lục bát, câu sấm "Tả Ao nói rằng…". Cách phân loại:

Chúng tôi không chép lại các câu "Tả Ao nói rằng" đang lưu hành, vì chưa đối chiếu được câu nào với bản in có ký hiệu. Người đọc gặp một câu như vậy nên hỏi: trong bản nào, ký hiệu kho nào, tờ nào.

Sách cổ nói gì

Nam Hải dị nhân liệt truyện, truyện Tả Ao, đại ý: ông tìm được nhiều đất quý cho người, nhưng mộ cha bị phá, mẹ không kịp táng ở huyệt đã chọn, chính ông cũng không tới được sinh phần; người đời nói "tiên tích phúc nhi hậu tầm long". — Phan Kế Bính, Nam Hải dị nhân liệt truyện

Bình: Phan Kế Bính là nhà văn hoá có tinh thần cải lương, chép truyện dị nhân để giữ lại ký ức, không để cổ vũ mê tín. Cách ông kết truyện Tả Ao bằng câu "tích phúc trước, tìm long sau" cho thấy ngay người chép truyện đã đặt phép địa lý dưới đạo đức.

Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, phần Văn tịch chí, ghi tên sách Tả Ao địa lý luận một quyển, có địa đồ, đại ý như vậy. — Lịch triều hiến chương loại chí

Bình: đây là bằng chứng thư mục rằng đầu thế kỷ XIX đã có sách địa lý mang tên Tả Ao lưu hành. Nó không cho biết sách ấy do ai viết, viết khi nào.

Đọc cho đúng mức

• Số trang, ký hiệu kho các bản Tả Ao theo các thư mục Hán Nôm và các bản số hoá đã công bố; chúng tôi chưa tự mở từng bản.
• Không có cuộc đất "Tả Ao đặt" nào có văn bản đương thời xác nhận người đặt là ông. Mọi gán ghép đều đến từ truyện hoặc lời truyền đời sau.
• Kiểu đất trong sách là hình mẫu, giống bộ tranh minh hoạ; đừng tìm "ngôi mộ thật" cho từng kiểu.
• Giá trị của truyền thống Tả Ao nằm ở chỗ nó là kho kinh nghiệm đọc địa hình đồng bằng Việt (gò thấp, ao, ngòi, lạch), không nằm ở lời hứa phát phúc.

Việc nên làm

• Khi một thầy nói "đất này là kiểu Tả Ao đặt", hỏi họ dựa vào bản sách nào; nếu chỉ là lời truyền thì coi như một câu chuyện đẹp.
• Muốn đọc văn bản, tìm các bản đã số hoá và có ký hiệu (bản in 1918, 1919), đọc kèm các bài nghiên cứu Hán Nôm thay vì sách soạn lại không ghi nguồn.
• Đọc truyện Tả Ao cùng bài những ngôi mộ có tiếng trong truyện địa lý Việt để thấy mô típ "đất không thắng được phúc" lặp lại thế nào.

Nguồn tham khảo

• Phan Kế Bính, Nam Hải dị nhân liệt truyện — truyện Tả Ao (đại ý).
• Tả Ao chân truyền địa lý — bản in hiệu Nghĩa Lợi, Hàng Đào, 1919; Địa lý Tả Ao di thư chân truyền chính pháp — Liễu Văn Đường, 1918 (theo thư mục Hán Nôm và các bản số hoá).
• Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí — Văn tịch chí, mục Tả Ao địa lý luận (đại ý).
• Phạm Đình Hổ, Nguyễn Án, Tang thương ngẫu lục — chỗ giải thích tên Tả Ao là tên làng (đại ý, theo trích dẫn).
• Các bài nghiên cứu văn bản Tả Ao của Nguyễn Quốc Khánh trên Tạp chí Hán Nôm (2016, 2017).
• Độ cao đỉnh Hồng Lĩnh: dữ liệu bản đồ OpenStreetMap.