Đặt tên theo bộ chữ Hán (bộ Thủy, bộ Mộc) để bổ hành: tập quán người Hoa

Đặt tên theo bộ chữ là chọn chữ Hán có bộ Thủy (氵), Mộc (木), Hoả (火, 灬), Thổ (土), Kim (金) để đưa hành ấy vào tên. Đây là tập quán lâu đời của người Hoa, rõ nhất ở hoàng tộc nhà Minh. Với gia đình Việt gốc Hoa, cách này dùng được, miễn chọn bộ theo dụng thần và để ý âm Hán Việt của chữ.

Tập quán từ đâu: tên mười mấy đời vua nhà Minh

Ví dụ rõ nhất về đặt tên theo bộ là hoàng tộc nhà Minh. Minh sử chép Minh Thái Tổ định cho mỗi chi con cháu một bài hai mươi chữ, mỗi đời lấy một chữ làm chữ lót. Chữ cuối của tên thì theo một quy ước khác: mỗi đời mang một thành phần chữ thuộc một hành, nối nhau theo vòng tương sinh. Không cần chỉ dựa vào lời chép, xếp tên các vua ra là thấy:

Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc: vòng đi trọn hai lần qua mười một đời. Chữ lót cũng khớp với lời chép: mười chữ 高, 瞻, 祁, 見, 祐, 厚, 載, 翊, 常, 由 nối nhau đúng thứ tự từ đời Hồng Hi đến đời Thiên Khải.

Quy ước ngặt đến mức cung đình thiếu chữ. Con cháu mỗi đời rất đông, ai cũng cần một chữ riêng có đúng thành phần hành của đời mình, nên nhiều tên phải dùng chữ hiếm. Chữ 坖 trong tên vua Long Khánh là một ví dụ: cơ sở dữ liệu chữ Hán Unihan không ghi được nghĩa thông dụng nào cho nó.

Điểm đáng chú ý: ở nhà Minh, bộ chữ dùng để đánh dấu thứ bậc đời theo vòng tương sinh, không để bổ hành cho từng người theo lá số. Tục "bổ hành khuyết bằng bộ chữ" cho từng đứa trẻ là lối phổ biến về sau trong dân gian.

Triều Nguyễn làm khác: chữ lót, không theo bộ

Nhà Nguyễn cũng có hệ đặt tên theo đời, nhưng theo lối khác. Vua Minh Mạng định bài Đế hệ thi hai mươi chữ cho dòng nối ngôi, mở đầu bằng "Miên, Hồng, Ưng, Bửu, Vĩnh, Bảo…", cùng các bài Phiên hệ thi cho dòng các hoàng tử khác. Mỗi đời lấy một chữ làm chữ lót: vua Thiệu Trị tên Miên Tông, Tự Đức là Hồng Nhậm, Khải Định là Bửu Đảo, Bảo Đại là Vĩnh Thụy. Hệ này đánh dấu đời bằng chữ lót, không bằng bộ thủ của chữ cuối.

Nhiều dòng họ Việt cũng có bài chữ lót riêng. Với họ người Hoa ở Việt Nam, bài chữ lót (tự bối) thường đi kèm gia phả từ quê gốc, và có nhà còn thêm quy ước bộ chữ cho chữ cuối.

Năm bộ và những chữ hay dùng

Với những ai muốn "bổ thật mạnh", sách đặt tên người Hoa có năm chữ ba thành phần: 淼 (ba Thủy), 森 (ba Mộc), 焱 (ba Hoả), 垚 (ba Thổ), 鑫 (ba Kim). Năm chữ này hay gặp trong tên ở Trung Quốc, Đài Loan hiện nay, đúng vì lý do bổ hành.

Ba chỗ dễ vấp

Bộ thủ và thành phần không phải một. Từ điển xếp mỗi chữ vào một bộ thủ duy nhất, nhưng một chữ có thể chứa thành phần của hành khác. Chữ 鴻 (Hồng, chim hồng) thuộc bộ Điểu nhưng có ba chấm thủy bên trái. Chữ 杰 (Kiệt) xếp bộ Mộc nhưng nửa dưới là bốn chấm hoả 灬; có sách tính Mộc, có sách tính Hoả, có sách tính cả hai. Nhà Minh xét theo thành phần; nhiều sách đặt tên hiện nay xét theo bộ. Chọn một cách và giữ nhất quán.

Âm Hán Việt có thể nghe lạ trong tiếng Việt. Chữ 鑫 rất được ưa trong tên người Hoa, nhưng âm Hán Việt là "Hâm", trùng với tiếng lóng "hâm" trong tiếng Việt. Chữ 淼 đọc là "Miểu", 焱 là "Diệm", 垚 là "Nghiêu", đều ít gặp với người Việt. Một gia đình gốc Hoa sống ở Việt Nam nên đọc thử tên của con bằng âm Hán Việt, vì đó là dạng sẽ ghi trên giấy khai sinh và được thầy cô, bạn bè gọi.

Bổ theo hành khuyết hay theo dụng thần. Tục bổ hành bằng bộ thường đi cùng lối đếm tám chữ thấy thiếu hành nào thì bổ hành ấy. Lối đếm ấy sai ở chỗ bỏ qua tàng can và mùa sinh, và có khi bổ đúng vào hành kỵ (bài ngũ hành khuyết). Nếu đã dùng bộ chữ, hãy chọn bộ theo dụng thần (bài đặt tên con theo ngũ hành).

Áp dụng cho gia đình Việt gốc Hoa

Người Hoa ở Việt Nam đến từ nhiều nhóm: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam. Nhiều nhà giữ hai lớp tên: tên chữ Hán trong gia phả, đọc theo tiếng Quảng hay tiếng Triều trong nhà; và tên âm Hán Việt trên giấy tờ. Một quy trình gọn:

1. Hỏi người giữ gia phả về chữ lót của đời đứa trẻ, nếu dòng họ có bài tự bối.
2. Lập Bát Tự của bé, ghi dụng thần và kỵ thần.
3. Chọn chữ cuối có bộ (hoặc thành phần) của hành dụng thần, nghĩa đẹp.
4. Đọc cả tên bằng âm Hán Việt, bằng tiếng địa phương của nhà, và viết không dấu; cả ba phải ổn.
5. Ghi chữ Hán vào gia phả. Giấy khai sinh Việt Nam chỉ ghi âm, nên gia phả là nơi duy nhất giữ đúng chữ.

Với gia đình người Việt không có gốc Hoa, bộ chữ vẫn dùng được như một cách chọn chữ có hành rõ, nhưng không có tầng tập quán dòng họ phía sau.

Sách cổ nói gì

Minh sử, phần Chư vương thế biểu, đại ý chép Thái Tổ lo con cháu đời sau trùng tên, nên định cho mỗi chi hai mươi chữ, đời nào dùng chữ nào làm tên lót đã có sẵn, còn chữ cuối thì lấy theo thứ tự năm hành. Không cần trích nguyên văn để kiểm: bảng tên vua ở trên là bằng chứng đủ.

Ở Việt Nam, Đại Nam thực lục đại ý chép vua Minh Mạng ngự chế Đế hệ thi và các bài Phiên hệ thi, mỗi bài hai mươi chữ, để đặt tên con cháu theo đời.

Bình: cả hai triều dùng chữ trong tên để làm một việc của dòng họ, là định thứ bậc và giữ trật tự, chứ không phải để chữa vận từng người. Lớp ngũ hành ở nhà Minh cũng là ngũ hành của thứ tự đời, đi theo vòng tương sinh như một nghi thức. Dùng bộ chữ để bổ dụng thần cho một đứa trẻ là cách hiểu mới hơn, có lý nếu làm theo dụng thần, nhưng không nên gán cho nó sức mạnh mà chính người đặt ra quy ước ngày xưa không hề nói tới.

Đọc cho đúng mức

• Bộ chữ là một cách xác định hành của chữ, bên cạnh nghĩa, số nét và âm đọc; bốn cách nhiều khi cho kết quả khác nhau.
• Tục đặt tên theo bộ ở nhà Minh là quy ước thứ bậc của hoàng tộc, không chứng minh được tên theo bộ làm ai mạnh vận hơn. Chính nhà Minh vẫn có đủ vua giỏi, vua kém dưới cùng một quy ước.
• Chữ "ba thành phần" như 鑫, 淼 không làm "bổ mạnh gấp ba" theo bất kỳ sách mệnh cổ nào; đó là cách nói của sách đặt tên hiện đại.
• Với tên Việt, cái được người đời gọi là âm Hán Việt; bộ chữ chỉ còn trong gia phả. Đừng hy sinh âm và nghĩa để có một bộ chữ.

Việc nên làm

• Nếu dòng họ có bài chữ lót, giữ nó; đó là phần có giá trị tập quán thật.
• Chọn bộ theo dụng thần trong Bát Tự của bé, không theo hành vắng mặt.
• Quyết định xét theo bộ thủ hay theo thành phần chữ, rồi giữ nhất quán.
• Đọc tên bằng âm Hán Việt và tiếng nói trong nhà trước khi chốt; tránh chữ có âm trùng tiếng lóng.
• Ghi chữ Hán, cách đọc và lý do chọn vào gia phả.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Minh sử — Chư vương thế biểu, quy ước chữ lót theo đời và chữ cuối theo năm hành (đại ý); tên vua đối chiếu theo thứ tự các đời.
• Đại Nam thực lục — đời Minh Mạng, việc ngự chế Đế hệ thi, Phiên hệ thi (đại ý).
• Cơ sở dữ liệu chữ Hán Unihan của Unicode — bộ thủ, nghĩa các chữ 棣, 熾, 基, 鎮, 深, 樘, 照, 熜, 坖, 鈞, 洛, 校, 檢 và các chữ trong bảng.