Đổi tên có đổi vận không: lý số nói gì

Theo Tử Vi và Bát Tự, đổi tên không đổi vận, vì cả hai lập lá số từ năm, tháng, ngày, giờ sinh; tên không có mặt trong phép tính. Chỉ các hệ lấy tên làm đầu vào như ngũ cách số nét hay thần số học mới cho "kết quả khác" khi đổi tên. Đổi tên vẫn có ý nghĩa thật, nhưng là ý nghĩa với con người và với xã hội, không phải với lá số.

Hệ nào dùng tên, hệ nào không

Muốn biết đổi tên có đổi "vận" không, trước hết phải hỏi: vận theo hệ nào?

Hai hệ lớn và lâu đời nhất của mệnh học phương Đông không dùng tên. Hai hệ dùng tên thì một hệ ra đời ở Nhật đầu thế kỷ hai mươi (bài ngũ cách tính danh), một hệ là thần số học phương Tây hiện đại (bài đổi tên theo thần số học). Câu "đổi tên để đổi vận" thực chất là câu của hai hệ trẻ nhất và yếu căn cứ nhất.

Ngay trong dân gian, người Hoa có câu truyền miệng xếp mười điều làm nên đời người: nhất mệnh, nhị vận, tam phong thủy, tứ tích âm đức, ngũ độc thư, rồi mới tới lục danh. Tên đứng thứ sáu, sau cả việc học. Câu ấy không phải sách kinh điển, nhưng cho thấy ngay người tin vào tên cũng không đặt tên lên đầu.

Người xưa đổi tên vì sao

Lịch sử có nhiều cuộc đổi tên lớn, và lý do hầu như không bao giờ là "cải vận":

• Đổi tên vì chính trị, dòng họ. Đại Việt sử ký toàn thư chép Lê Quý Ly khi lên ngôi đổi về họ Hồ, nhận là dòng dõi Hồ Công Mãn. Lê Thái Tổ ban quốc tính, tức họ Lê, cho các công thần; Nguyễn Trãi vì thế có lúc được ghi là Lê Trãi.
• Đổi tên vì kỵ húy. Tên trùng chữ húy của vua phải đổi, nhiều khi cả địa danh cũng đổi theo (bài kiêng tên trùng ông bà).
• Thêm tên khi bước sang một chặng đời. Nam giới xưa có danh lúc sinh, tự lúc trưởng thành, hiệu khi tự chọn một chí hướng (bài tên tự, tên hiệu người xưa). Người quy y nhận pháp danh. Đó là thêm một tên để đánh dấu chặng mới, không xoá tên cũ.

Điểm chung: tên đổi vì vị trí của người ấy trong xã hội thay đổi. Tên đi theo đời người, không phải đời người đi theo tên.

Nghiên cứu hiện đại nói gì

Có hai mảng nghiên cứu đáng biết, và chúng chỉ về một hướng rất khác với "phong thủy tên":

Tên ảnh hưởng tới cách người khác đối xử với mình. Thí nghiệm nổi tiếng của Bertrand và Mullainathan (2004) gửi hồ sơ xin việc giống hệt nhau, chỉ khác tên, tới các nhà tuyển dụng ở Mỹ. Hồ sơ mang tên gợi người da trắng nhận được nhiều cuộc gọi lại hơn rõ rệt so với hồ sơ mang tên gợi người da đen. Tên ở đây có tác động thật, nhưng qua định kiến của người đọc, không qua ngũ hành hay số nét.

Tên ảnh hưởng tới lựa chọn của chính mình: bằng chứng yếu hơn tưởng. Từng có những nghiên cứu cho rằng người ta hơi nghiêng về nghề, nơi ở, người yêu có tên giống tên mình. Simonsohn (2011) xem lại các dữ liệu ấy và cho thấy phần lớn hiệu ứng có thể giải thích bằng những yếu tố gây nhiễu, như tên phổ biến theo vùng, theo dân tộc, theo thế hệ. Điều còn đứng được là người ta thường hơi thích những chữ cái có trong tên mình; nhưng từ đó tới chuyện một cái tên làm khác hẳn cuộc đời là một khoảng rất xa.

Gộp lại: tên có thể ảnh hưởng tới cuộc sống, chủ yếu qua việc người khác đọc nó ra sao. Một tên dễ đọc, không gây trêu chọc, không gây hiểu lầm có giá trị thật; một tên "đúng hành" thì chưa có nghiên cứu nào cho thấy có giá trị đo được.

Khi nào đổi tên có ý nghĩa thật

Gác chuyện vận số, có những trường hợp đổi tên đáng làm:

1. Tên gây trêu chọc, xúc phạm, hoặc ghép với họ ra nghĩa xấu. Một đứa trẻ bị trêu vì tên suốt những năm đi học chịu thiệt thật.
2. Tên gắn với một tổn thương, như tên do người đã gây hại đặt, hoặc gợi lại một biến cố nặng.
3. Tên gây nhầm lẫn giấy tờ: trùng tên với người khác trong cùng cơ quan, cùng hồ sơ, viết sai từ đầu.
4. Tên khó dùng trong môi trường sống mới, khi người mang tên thường xuyên bị đọc sai.
5. Tên không còn đúng với con người hiện tại của người mang nó.

Ở cả năm trường hợp, lợi ích đến từ việc bớt một gánh nặng đời thường, và chính người mang tên cảm nhận được. Pháp luật hộ tịch Việt Nam cũng cho đổi tên trong một số trường hợp có lý do chính đáng; đổi tên trên giấy tờ kéo theo việc sửa nhiều giấy tờ khác, nên cần cân nhắc chi phí và thời gian. Nhiều người chọn cách nhẹ hơn: giữ tên khai sinh, dùng một tên thường gọi hay bút danh.

Đổi tên cho con hay ốm

Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Ở nhiều vùng có tục đổi tên, gọi tên xấu, hay "bán khoán" con cho thần thánh khi con nhỏ hay ốm. Tục ấy có gốc trong quan niệm dân gian về việc tránh sự để ý của ma quỷ (bài đặt tên xấu dễ nuôi). Như một tục lệ gia đình thì có thể giữ, miễn là không thay cho việc đưa con đi khám. Trẻ hay ốm cần được bác sĩ xem; đổi tên, nếu có, chỉ là phần an lòng của người lớn.

Sách cổ nói gì

"Tên vốn không có cái hợp sẵn; người ta ước hẹn với nhau mà đặt, ước hẹn thành thói quen chung thì gọi là hợp." — Tuân Tử, thiên Chính Danh.

Bình: Tuân Tử bàn về tên gọi của sự vật, nhưng ý ấy áp được cho tên người. Một cái tên trở nên "hợp" vì nó được dùng, được gọi, được gắn với một con người qua năm tháng, chứ không vì nó mang sẵn một sức mạnh nào. Đổi tên, theo lẽ đó, là bắt đầu lại một ước hẹn mới với những người xung quanh. Việc ấy có giá trị khi người đổi cần một ước hẹn mới; nó không có phép gì với tám chữ đã định từ lúc sinh.

Đọc cho đúng mức

• Bài này không nói tên vô nghĩa. Tên có giá trị tình cảm, văn hoá, xã hội; điều bài phủ nhận là việc tên làm đổi lá số Tử Vi hay Bát Tự.
• Người theo ngũ cách hay thần số học sẽ nói đổi tên là đổi số. Theo cách tính của hệ đó thì đúng, nhưng hai hệ ấy có nền yếu với tên tiếng Việt, như các bài liên quan đã chỉ ra.
• Các nghiên cứu tâm lý về tên chủ yếu làm ở Mỹ và châu Âu. Chưa có nghiên cứu lớn tương tự với tên Việt; kết luận ở đây nên đọc như hướng chung.
• Nếu đang tính đổi tên vì một giai đoạn khó khăn, phần đáng xem là chính giai đoạn đó: đại vận nào, lưu niên nào, việc gì đang dồn lại. Lá số trả lời phần ấy tốt hơn cái tên.

Việc nên làm

• Viết ra lý do muốn đổi tên. Nếu lý do là "cải vận", hãy xem lá số trước để biết giai đoạn hiện tại nằm ở đâu (bài đại vận Tử Vi).
• Nếu lý do là trêu chọc, tổn thương, nhầm lẫn giấy tờ, cứ xem xét việc đổi một cách nghiêm túc; đó là lý do thật.
• Cân nhắc dùng tên thường gọi hay bút danh trước khi đổi tên khai sinh.
• Với trẻ hay ốm, đưa đi khám trước; tục đổi tên, nếu gia đình muốn giữ, làm sau.
• Nếu chọn tên mới, kiểm nghĩa và âm như khi đặt tên lần đầu (bài kiểm tên trước khi đặt).

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Chính Danh, câu "danh vô cố nghi" (nguyên văn).
• Đại Việt sử ký toàn thư — kỷ nhà Hồ (Lê Quý Ly đổi họ Hồ), kỷ Lê Thái Tổ (ban quốc tính cho công thần) (đại ý).
• Bertrand, M. & Mullainathan, S. (2004). Are Emily and Greg More Employable than Lakisha and Jamal? American Economic Review.
• Simonsohn, U. (2011). Spurious? Name Similarity Effects (Implicit Egotism) in Marriage, Job, and Moving Decisions. Journal of Personality and Social Psychology.