"Đàm thấp", "ứ huyết", "gan nóng": ba khái niệm Đông y bị dùng sai nhiều nhất ngoài đời

"Gan nóng" không phải tên bệnh trong Đông y. Gần nhất là các chứng Can hoả, Can kinh thấp nhiệt, mỗi chứng có dấu hiệu riêng như đau đầu, mắt đỏ, miệng đắng, dễ cáu. Can Đông y cũng không phải lá gan, nên không đo bằng men gan. Men gan cao là kết quả xét nghiệm cần bác sĩ tìm nguyên nhân, không phải dấu hiệu để mua thuốc "mát gan".

Ba chữ, ba lần bị kéo nghĩa

Chữ Đông y có sức nặng vì nó cổ và nghe như "biết gốc bệnh". Chính vì vậy nó hay được mượn để bán hàng. Ba chữ bị mượn nhiều nhất đặt cạnh nhau:

Ba chữ này đều có thật trong y lý cổ. Cái sai không nằm ở chữ, mà ở chỗ lấy một khái niệm biện chứng rồi gán cho một bệnh tây y hoặc một cảm giác mơ hồ.

Đàm thấp: không chỉ là đờm, càng không phải mỡ

Trong sách, đàm có hai loại. Hữu hình chi đàm là đờm thấy được, khạc ra được. Vô hình chi đàm là chất đục ứ đọng không thấy được, mà người xưa suy ra từ dấu hiệu: người nặng nề, đầu như bị bọc, chóng mặt, buồn nôn, ngực bụng đầy tức, rêu lưỡi dày nhớt. Thấp là khí ẩm nặng, dính, chậm; đàm là thấp đặc lại.

Lý Trung Tử đời Minh, trong Y Tông Tất Độc, tóm một câu được truyền rộng, đại ý: Tỳ là nguồn sinh ra đàm, Phế là đồ chứa đàm. Tức là gốc của đàm nằm ở chuyện tiêu hoá, vận hoá nước kém, không phải ở "mỡ tích lại". Câu "trăm bệnh đều do đàm gây ra" cũng hay được dẫn, nhưng đó là câu cửa miệng của y gia đời sau để nhắc đừng bỏ sót đàm, không phải để quy mọi thứ về đàm.

Bài thể chất đàm thấp đã so thể chất này với hội chứng chuyển hoá. Ở đây chỉ nhấn một điều: người béo bụng, nặng nề có thể đang có mỡ máu cao, đường huyết cao, gan nhiễm mỡ, suy giáp, ngưng thở khi ngủ. Những thứ đó đo được bằng xét nghiệm, và cần được đo. Gọi tất cả là "đàm thấp" rồi mua trà "tiêu đàm giảm mỡ" là bỏ mất phần đo được.

Một chi tiết ít người để ý: Trương Trọng Cảnh trong Kim Quỹ Yếu Lược dặn bệnh đàm ẩm nên dùng thuốc ấm để điều hoà. Tức là theo sách gốc, đàm thấp nhiều khi cần ấm, không phải "thanh mát". Nhiều sản phẩm quảng cáo "tiêu đàm, mát gan" cùng lúc là đang ghép hai hướng ngược nhau cho dễ bán.

Ứ huyết: khái niệm thật, bị đẩy sang chỗ nguy hiểm

Ứ huyết trong sách là huyết đi không thông, đọng lại. Dấu hiệu sách mô tả khá cụ thể: đau cố định một chỗ, đau như dao đâm, về đêm nặng hơn; da môi sạm tím; lưỡi tím hoặc có điểm ứ; có khối cứng không di chuyển; ở phụ nữ có thể kinh ra cục, sẫm màu. Nguyên nhân sách kể: chấn thương, hàn làm huyết ngưng, khí trệ lâu ngày, khí hư không đẩy được huyết.

Người làm khái niệm này nổi tiếng là Vương Thanh Nhậm đời Thanh, tác giả Y Lâm Cải Thác (in năm 1830). Ông là người hiếm hoi trong y học cổ Trung Hoa tự đi quan sát xác người để sửa các hình vẽ tạng phủ cũ (tên sách nghĩa là "sửa lại chỗ sai của y giới"), và lập nhiều phương hoạt huyết hoá ứ mà đời sau còn dùng. Ông cũng sai không ít chỗ về giải phẫu, nhưng thái độ "đi xem tận mắt" của ông đáng trọng.

Khi sang tay quảng cáo, "ứ huyết" bị gán cho tắc mạch máu não, cục máu đông, đột quỵ. Đây là chỗ nguy hiểm nhất của cả bài:

• Đột quỵ là cấp cứu tính bằng giờ. Đột quỵ do tắc mạch có thể được điều trị tiêu huyết khối hoặc lấy huyết khối, nhưng chỉ trong một khoảng thời gian giới hạn tính từ lúc khởi phát. Người nhà cho uống thuốc "thông mạch" rồi ngồi chờ là đánh mất chính khoảng thời gian đó.
• Thảo dược "hoạt huyết" có tác dụng thật lên đông máu. Một số vị và chiết xuất (như bạch quả, đan sâm, theo y văn) có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu. Người đã đặt stent, đang uống thuốc chống đông mà tự thêm "thông mạch" là đang cộng dồn rủi ro.

Ứ huyết theo Đông y và huyết khối theo tây y có chỗ chạm nhau, nhưng không phải một. Không thể dùng chữ này để thay xét nghiệm, chụp chiếu và điều trị cấp cứu.

"Gan nóng": chữ của chợ, không phải của sách

Trong y lý cổ, tạng Can là một hệ chức năng: tàng huyết, chủ sơ tiết (giữ cho khí đi thông suốt, cảm xúc điều hoà), chủ cân (gân), khai khiếu ra mắt. Tố Vấn gọi Can là "quan tướng quân", nơi mưu lự xuất ra. Khi Can lệch, sách mô tả nhiều chứng, mỗi chứng một bộ dấu hiệu:

Không chứng nào trong bảng tên là "gan nóng". Và không chứng nào được chẩn đoán bằng xét nghiệm men gan. Ngược lại, chữ "gan nóng" ngoài chợ được dùng cho mụn trứng cá, mẩn ngứa, nổi mề đay, mệt mỏi, hôi miệng, men gan cao: một rổ những thứ có nguyên nhân khác hẳn nhau.

Về phía lá gan giải phẫu, men gan (ALT, AST) tăng là dấu hiệu tế bào gan đang bị tổn thương. Nguyên nhân hay gặp ở người Việt gồm:

• Viêm gan vi rút B, C. Việt Nam là nước có tỉ lệ nhiễm viêm gan B cao; nhiều người mang vi rút nhiều năm không triệu chứng. Viêm gan B, C mạn tính là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới xơ gan và ung thư gan, nhưng có thuốc kiểm soát và theo dõi được.
• Rượu bia.
• Gan nhiễm mỡ liên quan béo phì, tiểu đường, mỡ máu.
• Thuốc và sản phẩm uống vào, kể cả thảo dược và thực phẩm chức năng. Y văn nhiều nước ghi nhận tổn thương gan do thảo dược, thực phẩm chức năng là nhóm nguyên nhân đáng kể và đang tăng. Nghịch lý là một số người men gan tăng lại uống thêm sản phẩm "mát gan, giải độc gan" không rõ thành phần.

Người có men gan cao cần được bác sĩ xét nghiệm tìm nguyên nhân (vi rút, siêu âm gan, rà soát thuốc đang dùng), không phải "làm mát".

Vì sao quảng cáo thích ba chữ này

Có ba lý do, và hiểu được thì dễ tự bảo vệ:

• Chúng mơ hồ với người ngoài nghề. "Đàm thấp", "ứ huyết" nghe chuyên môn mà không ai kiểm được bằng mắt. Ai cũng có lúc mệt, nổi mụn, nặng người, nên ai cũng "có vẻ" mắc.
• Chúng không gắn với một xét nghiệm. Nói "giảm mỡ máu" thì người ta đi đo mỡ máu là biết thật giả; nói "tiêu đàm thấp" thì không có gì để đo.
• Chúng mượn uy tín của sách cổ. Nhưng sách cổ chưa bao giờ dạy chẩn đoán qua lời mô tả trên bao bì; sách dạy tứ chẩn, bát cương, biện chứng từng người.

Pháp luật nước ta cũng đã nhận ra điều này: quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải có câu "Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh". Câu ấy được đọc rất nhanh ở cuối quảng cáo, nhưng là câu quan trọng nhất trong đó.

Sách cổ nói gì

Dịch: Can là quan tướng quân, mưu lự từ đó mà ra. — Tố Vấn, Linh Lan Bí Điển Luận

Dịch: Người nằm nghỉ thì huyết trở về Can. — Tố Vấn, Ngũ Tạng Sinh Thành

Dịch: Bệnh đàm ẩm thì nên dùng thuốc ấm để điều hoà. — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên Đàm Ẩm Khái Thấu

Bình: hai câu đầu cho thấy Can trong sách là chuyện mưu tính, cảm xúc, nghỉ ngơi và huyết, không phải chuyện "lọc độc". Câu thứ ba là một ví dụ tốt để nhận ra quảng cáo: nếu sách gốc dặn đàm ẩm dùng ấm, thì một sản phẩm vừa "tiêu đàm" vừa "mát gan thanh nhiệt" cho mọi người là đang nói thứ ngôn ngữ của người bán, không phải của thầy thuốc.

Đọc cho đúng mức

• Đàm thấp, ứ huyết, Can hoả là khái niệm biện chứng có giá trị trong khung Đông y, được thầy thuốc dùng để chọn hướng điều trị. Bài này không phủ nhận chúng, chỉ chỉ ra chỗ chúng bị dùng sai.
• Chúng không tương đương một bệnh danh tây y. Ứ huyết không bằng huyết khối; đàm thấp không bằng mỡ máu cao; Can hoả không bằng men gan cao. Một người có thể vừa có chứng Đông y, vừa có bệnh tây y, cần được khám cả hai phía nếu muốn.
• Các phái Đông y hiện đại cũng tranh luận về cách "dịch" khái niệm cổ sang y học mới; có những nghiên cứu tìm mối liên hệ giữa thể đàm thấp và chỉ số chuyển hoá, nhưng đó là liên hệ thống kê, không phải đồng nhất.

Việc nên làm

• Thấy chữ "đàm thấp", "ứ huyết", "gan nóng" trên quảng cáo, hãy hỏi lại: bệnh tây y tương ứng là gì, đo bằng xét nghiệm nào? Không trả lời được thì đừng mua.
• Người trưởng thành chưa từng xét nghiệm viêm gan B nên làm một lần; đã nhiễm thì theo dõi định kỳ theo hẹn của bác sĩ.
• Men gan cao: hạn chế rượu bia, mang toàn bộ danh sách thuốc, thực phẩm chức năng, thảo dược đang dùng đến bác sĩ, không tự thêm sản phẩm "mát gan".
• Mụn, mẩn ngứa kéo dài: khám da liễu. Mệt mỏi, nặng nề, tăng cân: xét nghiệm đường huyết, mỡ máu, tuyến giáp.
• Học thuộc dấu hiệu đột quỵ: méo miệng, yếu tay chân một bên, nói khó, xảy ra đột ngột. Gặp là gọi 115, ghi lại giờ khởi phát.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Linh Lan Bí Điển Luận; Ngũ Tạng Sinh Thành (trích nguyên văn).
• Trương Trọng Cảnh — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên Đàm Ẩm Khái Thấu (trích nguyên văn).
• Vương Thanh Nhậm — Y Lâm Cải Thác (đại ý).
• Lý Trung Tử — Y Tông Tất Độc (đại ý câu về Tỳ, Phế và đàm).
• Bộ Y tế — hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh viêm gan vi rút B; quy định ghi câu khuyến cáo trên quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ.
• Y văn hiện đại về tổn thương gan do thảo dược và thực phẩm chức năng, và tương tác của thảo dược với thuốc chống đông.