Tinh, khí, thần: "ba báu" của người theo Đông y và Đạo gia, và chỗ hai bên dùng chung chữ mà khác nghĩa

Tinh, khí, thần là ba thứ Đông y và Đạo gia coi là gốc của sự sống, nên gọi là "ba báu". Tinh là phần gốc vật chất, mang từ cha mẹ và nuôi bằng ăn uống; khí là cái vận hành; thần là biểu hiện của sự sống và hoạt động tinh thần. Đông y dùng ba chữ để mô tả cơ thể; Đạo gia dùng chúng làm ba bậc của việc tu luyện.

"Ba báu" không phải của Lão Tử

Nhiều người nghĩ "tam bảo tinh khí thần" là của Lão Tử. Thật ra Đạo Đức Kinh, chương 67, có nói "ta có ba báu", nhưng ba báu ấy là từ (thương yêu), kiệm (tiết kiệm) và không dám đứng trước thiên hạ: ba đức của người, không phải ba chất của thân.

Bộ ba tinh, khí, thần như "ba vị thuốc tốt nhất" là của các văn bản Đạo giáo đời sau. Cao Thượng Ngọc Hoàng Tâm Ấn Kinh, một bài kinh ngắn của phái nội đan, mở đầu bằng câu: thuốc bậc trên có ba thứ, là thần, khí và tinh (nguyên văn ở mục dưới). Tức là Đạo giáo coi ba thứ ấy là thuốc có sẵn trong người, tu luyện là luyện chính chúng chứ không phải tìm thuốc ngoài.

Còn Đông y thì đã dùng cả ba chữ từ Hoàng Đế Nội Kinh, nhưng không gói thành "ba báu" theo kiểu tôn giáo; Nội Kinh dùng chúng như khái niệm sinh lý.

Tinh: gốc vật chất của sự sống

Linh Khu, thiên Bản Thần, viết: cái có từ lúc sinh ra gọi là tinh; hai tinh gặp nhau gọi là thần. "Hai tinh" là tinh của cha và mẹ; sự gặp nhau ấy tạo ra một sự sống mới.

Đông y chia tinh làm hai:

Nhịp đời người theo tinh Thận (bảy năm với nữ, tám năm với nam) được Tố Vấn tả ở thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận; bài tạng tượng đã dẫn. Theo nghĩa hẹp, "tinh" còn chỉ tinh dịch, phần tinh dùng cho sinh sản. Hai nghĩa rộng, hẹp này hay bị lẫn, và chính sự lẫn ấy sinh ra nhiều lời đồn (xem mục "giữ tinh" ở dưới).

Khí: cái làm cho vận hành

Khí trong bộ ba này là cùng một khái niệm khí của Đông y: thúc đẩy, làm ấm, bảo vệ, giữ lại, biến hoá. Chi tiết có ở bài khí, huyết, tân dịch. Trong bộ ba, khí là cầu nối: tinh hoá ra khí, khí nuôi thần.

Thần: biểu hiện của sự sống

Chữ "thần" trong Đông y có hai tầng:

• Nghĩa rộng: toàn bộ biểu hiện bên ngoài của sự sống: ánh mắt, sắc mặt, nét mặt, lời nói, phản ứng. Thầy thuốc xưa nhìn "thần" đầu tiên khi gặp bệnh nhân: mắt có sáng không, trả lời có rõ không, người có tỉnh không. Tố Vấn nói gọn: được thần thì thịnh, mất thần thì suy.
• Nghĩa hẹp: hoạt động tinh thần, ý thức, tư duy, do Tâm tàng giữ. Đông y chia thêm thành năm "thần" của năm tạng: thần (Tâm), hồn (Can), phách (Phế), ý (Tỳ), chí (Thận).

Tầng nghĩa rộng gần với cách tướng thuật đọc "thần" trong ánh mắt (xem thần, khí, sắc). Gặp lại ở cả hai môn, chữ thần cho thấy người xưa coi sự tỉnh táo và hiện diện của một người là dấu hiệu quan trọng nhất của sức sống.

Nghĩa rộng ấy cũng gặp y học hiện đại ở một chỗ cụ thể: khi đánh giá người bệnh nặng, bác sĩ luôn xem mức tỉnh táo trước (mở mắt được không, trả lời đúng không, làm theo lệnh được không). Lơ mơ, lú lẫn đột ngột là dấu hiệu cấp cứu, trong cả hai cách nhìn.

Ba thứ nối nhau thế nào

Chiều ngược lại cũng được nhấn: tinh thần rối loạn kéo dài làm hao khí, khí hao làm tổn tinh. Đây là lý do Tố Vấn coi giữ được tinh thần yên ổn bên trong là cách phòng bệnh tốt nhất (câu "tinh thần nội thủ, bệnh an tòng lai" ở mục dưới).

Trong Đạo gia: ba bậc của nội đan

Phái nội đan Đạo giáo (hình thành rõ từ khoảng đời Đường, Tống) dùng ba chữ này làm bản đồ tu luyện, với công thức quen thuộc:

1. Luyện tinh hoá khí: giữ gìn, điều hoà phần tinh, chuyển thành khí.
2. Luyện khí hoá thần: dùng khí nuôi thần.
3. Luyện thần hoàn hư: thần trở về trạng thái trống lặng.

Có văn bản thêm bậc thứ tư "luyện hư hợp đạo". Ngôn ngữ nội đan mượn hình ảnh của phép luyện đan ngoài (lò, đỉnh, thuốc, lửa) để nói về thân và tâm, nên đọc theo nghĩa đen rất dễ hiểu sai. Các phép thở, tĩnh toạ, đan điền có ở trụ Sơn của site: xem sơn thuật là gì và đan điền ở đâu.

Một lưu ý thực tế: các phép tập thở sâu, nín thở lâu, tập trung ý vào một điểm kéo dài có thể gây chóng mặt, hồi hộp, lo âu ở một số người. Văn bản nội đan cũng có cảnh báo riêng về việc tập sai cách. Học với người có kinh nghiệm, tập từ từ, dừng lại khi thấy khó chịu.

Chuyện "giữ tinh": đọc cho đúng

Từ nghĩa hẹp của chữ tinh, dân gian có niềm tin rằng hoạt động tình dục làm "hao tinh", và hao tinh thì đoản thọ. Có mấy điều nên biết:

• Một số văn bản dưỡng sinh xưa khuyên tiết chế, không buông thả; đó là lời khuyên điều độ, như điều độ ăn uống.
• Không có bằng chứng y khoa cho thấy hoạt động tình dục bình thường, tự nguyện làm giảm tuổi thọ hay gây bệnh. Một nghiên cứu theo dõi lớn ở Mỹ còn ghi nhận nam giới xuất tinh thường xuyên hơn có nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn; đó là tương quan, không phải lời khuyên, nhưng nó đủ để thấy chuyện "giữ tinh để sống lâu" không có cơ sở.
• Các lo âu kéo dài về chuyện "hao tinh", "thận hư" vì sinh hoạt tình dục đôi khi là dấu hiệu lo âu cần được nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Khi nào cần đi khám

• Mệt mỏi kéo dài, sụt cân, mất ngủ nhiều tuần.
• Lú lẫn, lơ mơ, nói nhảm đột ngột: cấp cứu.
• Buồn chán, mất hứng thú, lo âu kéo dài ảnh hưởng công việc, sinh hoạt.
• Rối loạn kinh nguyệt, vô sinh, rối loạn cương: cần khám chuyên khoa, không tự dùng thuốc "bổ tinh".

Sách cổ nói gì

Dịch: Cái có từ lúc sinh ra gọi là tinh; hai tinh gặp nhau gọi là thần. — Linh Khu, thiên Bản Thần

Dịch: Lòng điềm đạm, trống lặng, chân khí thuận theo; tinh thần giữ ở bên trong, bệnh từ đâu mà đến. — Tố Vấn, Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Dịch: Thuốc bậc trên có ba thứ: thần, khí và tinh. — Cao Thượng Ngọc Hoàng Tâm Ấn Kinh

Bình: ba câu từ hai truyền thống. Nội Kinh định nghĩa tinh, thần như khái niệm sinh lý và đặt sự yên ổn tinh thần làm nền phòng bệnh. Tâm Ấn Kinh biến ba chữ thành ba vị thuốc trong người cho người tu luyện. Cùng chữ, khác mục đích; đọc lẫn hai bên là gốc của nhiều lời giải sai.

Tố Vấn, thiên Di Tinh Biến Khí Luận, đại ý: được thần thì thịnh, mất thần thì suy. Đạo Đức Kinh, chương 67, đại ý: ta có ba báu là thương yêu, tiết kiệm, không dám đứng trước thiên hạ.

Đọc cho đúng mức

• Tinh, khí, thần là khái niệm của y học cổ và tu luyện Đạo gia, không đo được bằng xét nghiệm.
• Chữ "tinh" có nghĩa rộng (gốc vật chất của sự sống) và nghĩa hẹp (tinh dịch); lẫn hai nghĩa sinh ra nhiều lời đồn không có cơ sở.
• Ngôn ngữ nội đan là ngôn ngữ biểu tượng của một truyền thống tu luyện; nó không phải hướng dẫn chữa bệnh.
• Không tự dùng các sản phẩm "bổ tinh, bổ thận" khi có vấn đề sinh sản hay tình dục; cần khám chuyên khoa.

Việc nên làm

• Hiểu ba chữ theo đúng truyền thống đang đọc: Đông y hay Đạo gia.
• Giữ "tinh thần nội thủ" theo nghĩa đời thường: ngủ đủ, bớt căng thẳng kéo dài, dành thời gian tĩnh lặng mỗi ngày.
• Nếu muốn tập khí công, tĩnh toạ, học với người có kinh nghiệm và hỏi bác sĩ nếu có bệnh mạn tính.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Bản Thần (trích nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Thượng Cổ Thiên Chân Luận (trích nguyên văn); Di Tinh Biến Khí Luận (đại ý).
• Cao Thượng Ngọc Hoàng Tâm Ấn Kinh — câu mở đầu (trích nguyên văn).
• Đạo Đức Kinh — chương 67 (đại ý).
• Nghiên cứu theo dõi nam giới làm nghề y tế ở Mỹ về tần suất xuất tinh và ung thư tuyến tiền liệt (Rider và cộng sự, tạp chí European Urology, 2016).