Khí, huyết, tân dịch: ba chất căn bản trong Đông y và vì sao "huyết hư" không phải thiếu máu

Trong Đông y, khí, huyết và tân dịch là ba thứ căn bản làm nên và nuôi cơ thể. Khí là cái vận động, làm ấm, bảo vệ, giữ lại và biến hoá; huyết là chất đỏ nuôi dưỡng, chảy trong mạch; tân dịch là mọi chất lỏng còn lại, loãng là tân, đặc là dịch. Ba thứ nương nhau: khí dẫn huyết đi, huyết chở khí theo.

Sáu thứ, nhưng là một khí

Linh Khu, thiên Quyết Khí, mở đầu bằng lời Hoàng Đế: ta nghe người có tinh, khí, tân, dịch, huyết, mạch; ta cho rằng đó chỉ là một khí (nguyên văn ở mục dưới). Câu ấy là chìa khoá để đọc cả bài: Đông y không coi khí, huyết, tân dịch là ba chất rời nhau mà là ba dạng của cùng một dòng, từ cái vô hình (khí) đến cái đỏ (huyết) đến cái trong (tân dịch).

Cả ba có chung một nguồn hậu thiên: thức ăn, nước uống được Tỳ Vị hấp thu (sách gọi là "khí của thuỷ cốc"), cộng với khí trời hít vào qua Phế, cộng với phần tiên thiên mang từ cha mẹ tàng ở Thận (xem tạng tượng và tinh, khí, thần).

Khí: không phải không khí, không phải năng lượng

Chữ "khí" là chữ khó dịch nhất của Đông y. Nó không phải "không khí", cũng không trùng với "năng lượng" hay "oxy". Cách hiểu an toàn nhất: khí là tên gọi chung cho những gì làm cơ thể vận hành, nhận biết qua tác dụng chứ không qua hình dạng.

Giáo trình Đông y hiện đại gom tác dụng của khí thành năm công năng:

Sách còn chia khí theo nguồn và chỗ ở:

Cặp doanh, vệ đáng nhớ nhất. Linh Khu, thiên Doanh Vệ Sinh Hội, viết đại ý: thứ trong là doanh, thứ đục là vệ; doanh ở trong mạch, vệ ở ngoài mạch. Vệ khí ban ngày đi ở phần dương (bên ngoài), ban đêm vào phần âm (bên trong); sách dùng chính nhịp này để giải thích vì sao ta thức và ngủ.

Huyết: chất đỏ nuôi dưỡng

Linh Khu, thiên Quyết Khí, định nghĩa huyết rất cụ thể: trung tiêu nhận khí, lấy phần nước cốt, biến hoá mà thành đỏ, gọi là huyết. Tức là huyết sinh từ thức ăn qua Tỳ Vị (trung tiêu), "biến hoá thành đỏ".

Chức năng chính của huyết theo sách là nuôi dưỡng và làm nhuận. Tố Vấn, thiên Ngũ Tạng Sinh Thành, đại ý: Can nhận huyết thì mắt nhìn được, chân nhận huyết thì đi được, bàn tay nhận huyết thì cầm được, ngón tay nhận huyết thì nắm được. Huyết còn là chỗ dựa của thần: sách nói huyết đủ thì tinh thần tỉnh táo, ngủ yên.

Ba tạng gắn chặt nhất với huyết (xem ngũ hành ứng ngũ tạng): Tâm chủ huyết mạch (đẩy huyết đi), Can tàng huyết (cất giữ, điều lượng), Tỳ thống huyết (giữ huyết trong mạch, và là nguồn sinh huyết).

Tân dịch: loãng là tân, đặc là dịch

Tân dịch là mọi chất lỏng bình thường của cơ thể ngoài huyết: nước bọt, nước mắt, mồ hôi, dịch trong khớp, dịch nuôi não tuỷ… Linh Khu phân hai loại:

Thiên Quyết Khí tả tân là thứ thấm qua thớ da mà thành mồ hôi; tả dịch là thứ thấm vào xương, làm khớp co duỗi trơn tru, bổ cho não tuỷ, làm da dẻ nhuận. Lối mô tả ấy cho thấy người xưa phân biệt dịch theo vị trí và độ đặc, một cách quan sát rất thực tế.

Mồ hôi được coi là một dạng tân dịch, mà tân dịch cùng gốc với huyết. Từ đó sách có câu quen thuộc "đoạt huyết giả vô hãn, đoạt hãn giả vô huyết": người mất nhiều huyết thì đừng làm ra mồ hôi thêm, người mất nhiều mồ hôi thì đừng làm mất huyết thêm. Ý ấy gần với nguyên tắc hiện đại: mất máu hay mất nước nhiều đều là mất dịch, cần bù chứ không làm mất thêm.

Khí và huyết nương nhau thế nào

Y gia đời sau tóm quan hệ này bằng một câu: "khí là tướng của huyết, huyết là mẹ của khí".

• Khí sinh huyết: khí hoá thức ăn thành huyết.
• Khí hành huyết: khí đẩy thì huyết chảy; khí trệ thì huyết ứ.
• Khí nhiếp huyết: khí giữ huyết trong mạch; khí hư không giữ thì huyết thoát ra (sách giải nhiều chứng chảy máu bằng chỗ này).
• Huyết chở khí, nuôi khí: khí không có huyết thì không có chỗ nương; mất huyết nhiều thì khí cũng tán.

Từ bốn quan hệ ấy sinh ra các cặp chứng quen thuộc: khí trệ huyết ứ, khí hư huyết hư, khí huyết đều hư. Đây là những khái niệm để thầy thuốc cổ truyền phân loại, không phải để người bệnh tự xếp mình vào. Hai chữ "ứ huyết", "đàm thấp" bị dùng sai ngoài đời nhiều thế nào có ở bài đàm thấp, ứ huyết, gan nóng; vì sao "bổ" không phải ai cũng cần, xem hư thì bổ, thực thì tả.

Đặt cạnh y học hiện đại: gần mà không trùng

• Huyết và máu. Huyết trong Đông y gần với máu nhưng rộng hơn: nó gồm cả chức năng nuôi dưỡng, làm nhuận, nâng đỡ tinh thần. "Huyết hư" (da nhợt, chóng mặt, móng nhạt, mất ngủ) có thể trùng với thiếu máu trong xét nghiệm, cũng có thể không. Người thiếu máu thật có thể do thiếu sắt, mất máu kín đáo (như trĩ, loét dạ dày, kinh nguyệt nhiều), bệnh mạn tính; những nguyên nhân này phải tìm bằng xét nghiệm.
• Khí và oxy, năng lượng. Gán khí với oxy hay ATP là cách giải thích hiện đại hoá, nghe gọn nhưng không đúng với cách sách dùng chữ khí. Khí là phạm trù chức năng.
• Tân dịch và dịch cơ thể. Gần với khái niệm dịch trong và ngoài tế bào, nước bọt, dịch khớp. Mất tân dịch (sốt cao, ra nhiều mồ hôi, tiêu chảy) gần với mất nước; cách xử lý an toàn hiện đại là bù nước, bù điện giải, và đi khám khi mất nước nặng.

Khi nào cần đi khám

• Mệt mỏi kéo dài nhiều tuần, da xanh, móng nhợt, chóng mặt khi đứng dậy: cần xét nghiệm máu.
• Chảy máu bất thường: chảy máu cam lặp lại, chảy máu chân răng, bầm tím không rõ lý do, kinh nguyệt ra quá nhiều, đi ngoài phân đen.
• Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân: cần kiểm tra đường huyết.
• Tiêu chảy, nôn nhiều, sốt cao làm mất nước, nhất là ở trẻ nhỏ và người già.

Sách cổ nói gì

Dịch: Ta nghe người có tinh, khí, tân, dịch, huyết, mạch; ta cho rằng đó chỉ là một khí mà thôi. — Linh Khu, thiên Quyết Khí

Dịch: Trung tiêu nhận khí, lấy phần nước cốt, biến hoá thành đỏ, ấy gọi là huyết. — Linh Khu, thiên Quyết Khí

Bình: câu đầu cho thấy lối nghĩ thống nhất: sáu tên gọi cho một dòng chảy. Câu sau cho thấy người xưa quan sát rất cụ thể: huyết đến từ thức ăn, qua tiêu hoá, "biến thành đỏ". Họ không biết tuỷ xương tạo hồng cầu, nhưng nhận ra đúng rằng ăn uống kém thì huyết kém.

Linh Khu, thiên Doanh Vệ Sinh Hội, đại ý: thứ trong là doanh, thứ đục là vệ; doanh đi trong mạch, vệ đi ngoài mạch, chạy không ngừng, năm mươi vòng mới hội lại một lần.

Đọc cho đúng mức

• Khí, huyết, tân dịch là khái niệm của một hệ y học cổ, không đo được bằng xét nghiệm, và không trùng một một với khái niệm hiện đại nào.
• "Huyết hư" không đồng nghĩa với thiếu máu; thiếu máu cần xét nghiệm để biết nguyên nhân.
• Không tự dùng các sản phẩm "bổ khí, bổ huyết", nhất là khi đang mang thai, đang dùng thuốc chống đông, có bệnh gan thận.
• Lời khuyên "khí huyết lưu thông" chỉ có nghĩa thực tế khi dịch ra thành việc cụ thể: vận động, ngủ đủ, ăn đủ chất.

Việc nên làm

• Ăn uống đủ chất, đều bữa: trong cả hai hệ y học, đó là nguồn của khí huyết, của máu.
• Vận động đều đặn mỗi ngày; ngồi lâu thì đứng dậy đi lại.
• Uống đủ nước, nhất là khi trời nóng, khi sốt hay tiêu chảy.
• Thấy dấu hiệu ở mục "khi nào cần đi khám" thì đi khám, đừng tự đoán là khí hư hay huyết hư.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Quyết Khí (trích nguyên văn hai câu); thiên Doanh Vệ Sinh Hội (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Ngũ Tạng Sinh Thành (đại ý câu về Can nhận huyết).
• Giáo trình Đông y cơ sở hiện đại — cách gom năm công năng của khí (thúc đẩy, ôn ấm, phòng ngự, cố nhiếp, khí hoá).