"Bổ" không phải ai cũng cần: phép hư thì bổ, thực thì tả trong Đông y

Theo Đông y, thuốc bổ chỉ dành cho người hư, tức thiếu chính khí. Người đang thực, tức có tà khí ứ đọng như nhiệt, thấp, đàm, ứ huyết, mà uống bổ thì như đổ thêm nước vào vại đã đầy. Nội Kinh dặn "chớ làm hư thêm cái hư, chớ làm thực thêm cái thực". Vì vậy có nên uống thuốc bổ hay không phải xét người, không xét lọ thuốc.

Hư và thực: hai chữ đầu tiên người thầy thuốc phải phân

Trong bát cương, hư – thực là một cặp trong bốn cặp lớn, nhưng nó là cặp quyết định hướng dùng thuốc. Tố Vấn định nghĩa gọn đến mức gần như một công thức:

"Tà" ở đây là chữ chung cho mọi thứ làm cơ thể lệch: sáu khí bên ngoài (lục dâm), ăn uống tích trệ, đàm thấp, ứ huyết. "Chính khí" là sức của chính cơ thể, gần nghĩa khí, huyết, tân dịch đang đủ hay thiếu.

Chữ "tả" dễ bị hiểu nhầm là "tiêu chảy". Trong Đông y, tả là lấy đi phần thừa: cho ra mồ hôi khi cảm, làm thông đại tiện khi tích trệ, thanh nhiệt khi nhiệt thịnh, hoá đàm, hành huyết. Bổ và tả là hai hướng ngược nhau của cùng một nguyên tắc: đưa cơ thể về chỗ cân bằng.

Câu "chớ hư hư, chớ thực thực"

Ý này lặp lại ở nhiều chỗ trong kinh điển, đủ thấy người xưa coi nó nặng thế nào. Tố Vấn, thiên Ngũ Thường Chính Đại Luận, khi bàn phép dùng thuốc, dặn đừng làm thịnh thêm cái đã thịnh, đừng làm hư thêm cái đã hư, kẻo để lại tai hoạ cho người bệnh. Nạn Kinh, nạn thứ tám mươi mốt, nhắc lại đại ý: chớ làm thực thêm cái thực, hư thêm cái hư, đừng bớt chỗ thiếu mà thêm chỗ thừa.

Đọc kỹ sẽ thấy câu này cảnh giác cả hai chiều:

• Thực mà bổ ("thực thực"): người đang có tà, ví dụ đang cảm sốt, đang đầy bụng ợ chua, đang đờm vàng đặc, mà uống thuốc bổ, ăn đồ bổ. Sách gọi là "đóng cửa giữ giặc": tà bị giữ lại trong người, bệnh kéo dài.
• Hư mà tả ("hư hư"): người vốn đã yếu, sau ốm, tuổi cao, mà dùng thuốc xổ, thuốc "thanh lọc", nhịn ăn "giải độc" kéo dài. Chính khí đã thiếu lại bị lấy thêm.

Ngoài đời, lỗi thứ nhất phổ biến hơn nhiều, vì "bổ" là chữ dễ bán. Nhưng lỗi thứ hai đang tăng lên theo trào lưu "thải độc", "thanh lọc cơ thể", nhịn ăn kéo dài. Cùng một câu kinh điển bác cả hai.

Hư thực lẫn lộn: chỗ mà sách cũng phải dè dặt

Nếu người bệnh chỉ thuần hư hoặc thuần thực, việc đã dễ. Thực tế hay gặp hư thực thác tạp: gốc là hư, ngọn là thực. Ví dụ quen thuộc trong sách: người già tỳ khí yếu (hư) nên ăn vào khó tiêu, thức ăn ứ lại sinh đầy trướng (thực). Bổ ngay thì càng đầy; tả mạnh thì người càng mệt.

Sách cổ xử lý bằng thứ tự và liều lượng: "cấp thì trị ngọn, hoãn thì trị gốc", hoặc vừa bổ vừa tả trong cùng một phương, nặng bên nào tuỳ người. Còn có loại khó hơn mà các y gia gọi là "chí hư hữu thịnh hậu, đại thực hữu luy trạng": hư đến cùng cực có khi lại hiện ra như thực, thực đến cực điểm có khi trông như hư. Câu này được truyền nhau trong các sách đời sau; chúng tôi dẫn theo đại ý vì chưa đối được bản gốc từng chữ. Ý nghĩa thì rõ: nhìn bề ngoài có thể nhầm, và đó là lý do người tự xem cho mình rất dễ sai.

Đây cũng là chỗ tứ chẩn được dùng đủ cả bốn: nhìn sắc mặt và lưỡi, nghe tiếng thở và giọng, hỏi bệnh trình, bắt mạch. Mạch vô lực, lưỡi nhợt bệu thiên về hư; mạch hữu lực, rêu dày thiên về thực. Không có bước này thì không có cơ sở để nói một người "cần bổ".

Lạm bổ: chuyện cũ mà như chuyện hôm nay

Lịch sử y học Trung Hoa có hai tiếng nói phản biện rất mạnh với thói quen bổ tràn lan.

Trương Tòng Chính (Trương Tử Hoà) đời Kim, một trong bốn danh gia Kim – Nguyên, nổi tiếng là phái "công tà". Trong Nho Môn Sự Thân, đại ý ông cho rằng bệnh phần nhiều do tà từ ngoài vào hoặc sinh ra bên trong, tà đi thì chính tự yên; người đời ưa bổ vì thuốc bổ dễ uống, dễ chiều lòng người bệnh, còn thuốc tả thì đắng và đáng sợ. Ông dùng ba phép hãn (cho ra mồ hôi), thổ (cho nôn), hạ (cho đi ngoài) nhiều đến mức bị chê là quá tay, nhưng lời phê của ông về thói quen bổ vẫn được đời sau trích.

Từ Linh Thai (Từ Đại Xuân) đời Thanh, trong Y Học Nguyên Lưu Luận, có bài Nhân Sâm Luận. Đại ý: trong thiên hạ, thứ hại người lại khiến người ta không oán chính là nhân sâm dùng sai; bệnh có tà mà cho uống sâm thì tà bị giữ lại, nhà giàu tốn tiền mua sâm mà người bệnh không khá lên, có nhà vì mua sâm mà khánh kiệt. Ông viết khi sâm là món đắt nhất trong tiệm thuốc, và chính cái đắt làm người ta tin nó tốt.

Còn Hải Thượng Lãn Ông của nước ta thì nổi tiếng là người trọng bổ: ông học sâu thuyết thuỷ hoả, mệnh môn, coi trọng việc bồi gốc ở bệnh lâu ngày (xem Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh). Nhưng chính câu chuyện nổi tiếng nhất của ông lại cho thấy bổ phải đi sau biện chứng: trong Thượng Kinh Ký Sự, khi khám cho thế tử Trịnh Cán, ông thấy người bệnh tỳ vị đã hư mà các ngự y vẫn theo hướng công phạt, nên ông đề nghị bồi bổ, đại ý vì người đã hư thì không chịu nổi thuốc công. Trọng bổ hay trọng tả, các danh y đều đứng trên cùng một nền: xét hư thực trước, chọn bổ tả sau. Người dẫn Hải Thượng để bênh việc ai cũng nên uống bổ là đã bỏ mất nửa đầu của câu.

Ngày nay, "uống bổ sai" trông như thế nào

Những tình huống dưới đây được thầy thuốc cả Đông lẫn Tây y gặp thường xuyên. Chúng tôi viết ra để bạn nhận diện, không để tự xử lý:

• Đang cảm, đang sốt mà ăn uống đồ bổ, uống sâm: theo Đông y là "thực thực", giữ tà. Về mặt hiện đại, một số người thấy hồi hộp, khó ngủ, sốt kéo dài hơn mà không rõ vì sao.
• Người huyết áp cao, mất ngủ, hay nóng trong mà uống sâm, nhung hươu: sách xếp những vị này vào nhóm ôn bổ, người vốn nhiệt dùng vào càng nóng. Y văn hiện đại cũng ghi nhận nhân sâm có thể gây mất ngủ, hồi hộp ở một số người.
• Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc tiểu đường mà tự thêm thảo dược bổ: nhiều vị có tương tác với thuốc, ví dụ y văn đã ghi nhân sâm có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc chống đông warfarin. Đây là lý do phải nói với bác sĩ mọi thứ mình đang uống.
• "Thuốc bổ" không rõ nguồn gốc: cơ quan quản lý dược nước ta nhiều lần phát hiện sản phẩm quảng cáo là đông dược, thảo dược nhưng trộn corticoid hoặc thuốc tân dược khác. Người dùng thấy "ăn ngon, lên cân, hết đau" rất nhanh, rồi gặp tác hại lâu dài của corticoid như loãng xương, tăng đường huyết, suy tuyến thượng thận.
• Bổ sung vitamin, khoáng chất quá liều: vitamin A, D, sắt dùng quá nhiều lâu ngày đều có thể gây hại. Đây là phiên bản hiện đại của "thực thực": thêm vào chỗ không thiếu.

Sách cổ nói gì

Dịch: Tà khí thịnh thì gọi là thực, tinh khí bị lấy mất thì gọi là hư. — Tố Vấn, Thông Bình Hư Thực Luận

Dịch: Thịnh thì tả, hư thì bổ, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, khí hãm xuống thì cứu (hơ ngải), không thịnh không hư thì lấy ngay trên đường kinh bị bệnh. — Linh Khu, thiên Kinh Mạch

Dịch: Chớ làm thịnh thêm cái thịnh, chớ làm hư thêm cái hư, kẻo để lại tai ương cho người. — Tố Vấn, Ngũ Thường Chính Đại Luận

Bình: câu thứ hai vốn nói về phép châm cứu trong thiên Kinh Mạch, nhưng đời sau dùng nó làm nguyên tắc chung cho cả thuốc. Câu cuối đáng nhớ nhất, vì nó đặt trách nhiệm lên người cho thuốc: sai chiều thì chính việc chữa trở thành nguyên nhân gây hại. Tinh thần ấy rất gần với nguyên tắc "trước hết, đừng gây hại" của y học phương Tây.

Đọc cho đúng mức

• Hư – thực là khái niệm biện chứng của Đông y, không phải chẩn đoán y học hiện đại. Một người "khí hư" theo Đông y vẫn có thể đang thiếu máu, suy giáp, tiểu đường, trầm cảm hoặc một bệnh khác cần xét nghiệm mới thấy. Mệt mỏi kéo dài phải được khám để tìm bệnh trước.
• Các y gia không thống nhất hoàn toàn: phái Trương Tòng Chính nặng về tả, phái ôn bổ đời Minh nặng về bổ. Điểm chung của họ là phải xét người bệnh trước; điểm khác là thói quen mỗi phái nghiêng về đâu khi chưa rõ.
• Bài này nói về nguyên tắc. Nó không cho phép bạn tự xếp mình vào "hư" hay "thực" rồi tự mua thuốc. Các bảng tự đánh giá trên mạng, kể cả bảng chín thể chất, chỉ để tham khảo, không thay buổi khám.
• Đông dược cũng là thuốc: có tác dụng thì có tác dụng phụ, có tương tác. Nhãn "thảo dược", "tự nhiên" không có nghĩa là vô hại.

Việc nên làm

• Trước khi mua thuốc bổ cho mình hay cho cha mẹ, hãy hỏi một câu: đang bổ cái gì, vì ai nói là thiếu? Nếu câu trả lời chỉ là "thấy mệt", hãy đi khám trước.
• Khi khám Đông y, hãy hỏi thầy thuốc: "tình trạng của mình đang thiên về hư hay thực, vì sao?" Người thầy có nghề sẽ giải thích được bằng mạch, lưỡi, triệu chứng cụ thể. Chọn người có giấy phép hành nghề (xem phân biệt lương y, y sĩ, bác sĩ).
• Đang cảm sốt, đầy bụng, ho đờm: tạm gác đồ bổ, ăn nhẹ, uống đủ nước, theo dõi; sốt cao, khó thở, đau ngực thì đi khám ngay.
• Mang danh sách mọi thứ đang uống, cả thuốc tây, thuốc bắc, thực phẩm chức năng, vitamin, khi đi khám bất kỳ chuyên khoa nào.
• Chỉ mua sản phẩm có nhãn, có số đăng ký, mua ở nhà thuốc hợp pháp. Thấy hiệu quả "thần tốc" bất thường thì càng nên nghi.
• Với người già, người mới ốm dậy: bữa ăn đều, đủ đạm, ngủ đủ, vận động nhẹ là phần "bổ" an toàn nhất. Đông y gọi đó là bồi dưỡng tỳ vị, gốc hậu thiên.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Thông Bình Hư Thực Luận; Ngũ Thường Chính Đại Luận (trích nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Kinh Mạch (trích nguyên văn).
• Nạn Kinh — nạn thứ tám mươi mốt (đại ý).
• Trương Tòng Chính — Nho Môn Sự Thân (đại ý).
• Từ Linh Thai — Y Học Nguyên Lưu Luận, bài Nhân Sâm Luận (đại ý).
• Hải Thượng Lãn Ông — Thượng Kinh Ký Sự, trong Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (đại ý).
• Cảnh báo của Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế về sản phẩm đông dược, thảo dược trộn corticoid; y văn hiện đại về tương tác nhân sâm với warfarin và ngộ độc vitamin A, D.