"Thận" Đông y không phải quả thận: học thuyết tạng tượng và chuyện dịch tên cơ quan

Tạng tượng là học thuyết Đông y coi mỗi tạng là một hệ chức năng nhìn qua dấu hiệu bên ngoài, không phải một cơ quan giải phẫu. "Thận" Đông y gồm tàng tinh, sinh trưởng, sinh sản, xương, tai, tóc, nước; quả thận giải phẫu lọc máu tạo nước tiểu. Vì vậy "thận hư" không phải suy thận, và thuốc "bổ thận" không chữa được bệnh thận.

"Tạng" và "tượng": hai chữ nói lên cách nhìn

Tố Vấn có thiên Lục Tiết Tạng Tượng Luận. Trương Cảnh Nhạc đời Minh, trong Loại Kinh, giải tên gọi, đại ý: "tượng" là hình tượng; tạng ở bên trong, hình hiện ra bên ngoài, nên gọi là tạng tượng.

Hai chữ ấy chứa cả phương pháp, cũng là cách Đông y dùng âm dương để xếp tạng phủ: thầy thuốc xưa không mở cơ thể ra để nghiên cứu từng cơ quan (có một số ghi chép giải phẫu, nhưng rất sơ lược), mà nhìn những gì hiện ra ngoài: sắc mặt, tóc, móng, giọng nói, giấc ngủ, ăn uống, sinh nở, rồi gom chúng thành từng nhóm, mỗi nhóm đặt tên một tạng. Tạng là cái tên của một nhóm dấu hiệu và chức năng, không phải tên của một khối thịt.

Thận Đông y gồm những gì

Gom từ Tố Vấn và các sách đời sau, Thận Đông y có các chức năng:

Tố Vấn, thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận, tả nhịp đời người theo Thận khí, đại ý: con gái bảy tuổi Thận khí thịnh, răng thay, tóc dài; mười bốn tuổi có kinh nguyệt; bốn mươi chín tuổi kinh nguyệt dứt. Con trai tám tuổi Thận khí thực; mười sáu tuổi tinh khí đầy; tám tám sáu mươi tư tuổi răng tóc rụng. Đây là một mô tả nhịp sinh học theo tuổi, gom vào một tạng.

Đọc bảng sẽ thấy Thận Đông y gần với một hệ "sinh trưởng, sinh sản, lão hoá" hơn là với một cơ quan lọc nước. Chữ "tinh" mà Thận tàng giữ có bài riêng ở tinh, khí, thần; vị trí của Thận trong vòng ngũ hành ở ngũ hành ứng ngũ tạng.

Những chỗ trùng gợi tò mò, và vì sao chúng không chứng minh điều gì

Đặt Thận Đông y cạnh những gì y học hiện đại biết về thận và vùng quanh thận, có vài chỗ gặp nhau thú vị:

• Thận và xương: quả thận hoạt hoá vitamin D, chất cần cho xương; người suy thận mạn hay có bệnh xương. Sách nói "Thận chủ cốt".
• Thận và máu: quả thận tiết hormone kích thích tuỷ xương tạo hồng cầu; suy thận thường kèm thiếu máu. Sách nói Thận "sinh tuỷ".
• Thận và nước: quả thận điều tiết lượng nước và muối. Sách nói "Thận chủ thuỷ".
• Tuyến thượng thận nằm ngay trên hai quả thận (tên gọi đã nói lên vị trí), tiết các hormone liên quan đến phản ứng căng thẳng và một phần hormone sinh dục. Sách nói Thận gắn với sinh sản và sợ hãi.

Những chỗ trùng này gợi tò mò, nhưng không chứng minh người xưa đã biết vitamin D hay hormone. Chúng có thể là kết quả của việc quan sát lâu dài những dấu hiệu đi cùng nhau, như người già vừa yếu xương, vừa nghe kém, vừa bạc tóc. Và cũng có nhiều chỗ không trùng: Thận Đông y "khai khiếu ở tai", "thông não", không có tương ứng rõ ràng nào trong chức năng của quả thận.

Vì sao tên gọi bị lẫn: chuyện dịch sách giải phẫu

Sự nhầm lẫn giữa "Thận" Đông y và quả thận một phần do cách dịch khi y học phương Tây vào Đông Á:

• Năm 1774, các thầy thuốc Nhật Bản do Sugita Genpaku đứng đầu dịch một sách giải phẫu Hà Lan, xuất bản thành Giải Thể Tân Thư. Họ phải chọn chữ cho từng cơ quan, và mượn lại tên các tạng cũ: quả thận gọi là "thận", lá gan gọi là "can". Họ cũng đặt chữ mới cho những thứ y thư cũ không có, như "thần kinh".
• Có cơ quan y thư cũ không tách riêng, như tuỵ; chữ "tuỵ" là chữ do người Nhật đặt ra đầu thế kỷ mười chín.
• Ở Trung Hoa, các sách giải phẫu dịch giữa thế kỷ mười chín cũng đi theo cách mượn tên cũ.

Kết quả: một chữ "thận" mang hai nghĩa. Người Việt hôm nay nghe "thận hư" dễ nghĩ đến quả thận đang hỏng, trong khi người nói đang dùng phạm trù Đông y. Ngược lại, người bị suy thận thật lại có thể nghĩ "bổ thận" là đúng thuốc.

"Thận hư" không phải suy thận

Điểm nguy hiểm nằm ở dòng thứ ba: suy thận mạn giai đoạn sớm thường không có triệu chứng. Người tự thấy mình "khoẻ, không thận hư" vẫn có thể đang suy thận; người tự thấy "thận hư" rồi uống thuốc bổ có thể bỏ lỡ một bệnh thận thật.

Vì sao "bổ thận" có thể hại thận

Đây là phần quan trọng nhất của bài, vì nó là chuyện an toàn:

• Đầu thập niên 1990, ở Bỉ ghi nhận hàng loạt người bị suy thận nặng sau khi dùng một sản phẩm giảm cân có thảo dược, về sau xác định do axit aristolochic trong một vị thuốc bị dùng nhầm. Từ đó nhiều nước cấm hoặc hạn chế các vị thuốc chứa chất này. Bệnh thận do axit aristolochic đã được ghi nhận ở nhiều nước châu Á.
• Các sản phẩm "bổ thận, tráng dương" trôi nổi, không rõ nguồn gốc, đã nhiều lần bị phát hiện trộn tân dược hoặc nhiễm kim loại nặng.
• Người đã có bệnh thận thì quả thận đào thải thuốc kém; thêm bất cứ sản phẩm nào không qua bác sĩ đều là thêm gánh cho thận.

Vì vậy: thuốc "bổ thận" không phải thuốc chữa bệnh thận, và người có bệnh thận càng không nên tự dùng. Ngay trong Đông y, "bổ" cũng chỉ dành cho chứng hư đã được khám xác định (xem hư thì bổ, thực thì tả).

Khi nào cần đi khám thận

• Phù mặt, phù chân; tiểu ít; nước tiểu sủi bọt nhiều, đỏ hoặc sẫm màu.
• Tăng huyết áp, tiểu đường: nên xét nghiệm chức năng thận định kỳ dù không có triệu chứng.
• Đau lưng một bên dữ dội lan xuống bụng dưới, kèm tiểu buốt, tiểu máu.
• Đã dùng sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc trong thời gian dài.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thận chủ việc ẩn náu, là gốc của sự cất giữ, là nơi của tinh; vẻ tươi của nó ở tóc, sự đầy của nó ở xương. — Tố Vấn, Lục Tiết Tạng Tượng Luận

Bình: câu này mô tả Thận bằng chức năng và dấu hiệu (cất giữ, tinh, tóc, xương), không có chữ nào về hình dạng hay vị trí. Đó chính là tinh thần của tạng tượng.

Tố Vấn, thiên Ngũ Tạng Biệt Luận, đại ý: năm tạng tàng tinh khí mà không tả, nên đầy mà không thực; sáu phủ truyền hoá vật mà không tàng, nên thực mà không đầy. Đây là định nghĩa tạng, phủ theo cách vận hành, không theo cấu tạo.

Trương Cảnh Nhạc, Loại Kinh, phần Tạng Tượng, đại ý: tạng ở trong mà hình hiện ra ngoài, nên gọi là tạng tượng.

Đọc cho đúng mức

• Tạng Đông y và cơ quan giải phẫu là hai hệ khái niệm khác nhau dùng chung một tên. Đừng chuyển kết luận từ hệ này sang hệ kia.
• Các chỗ trùng hợp giữa Thận Đông y và chức năng thận hiện đại là gợi ý lịch sử thú vị, không phải bằng chứng hai hệ là một.
• "Thận hư" là phạm trù mô tả của Đông y, không có xét nghiệm tương ứng; suy thận là chẩn đoán dựa trên xét nghiệm.
• Không tự dùng sản phẩm "bổ thận"; người có bệnh thận, tăng huyết áp, tiểu đường càng phải hỏi bác sĩ.

Việc nên làm

• Khi nghe "thận hư", hỏi lại: đang nói theo Đông y hay đang nói về quả thận. Ba khái niệm khác cũng hay bị dùng lẫn như vậy có ở bài đàm thấp, ứ huyết, gan nóng.
• Người trên 40 tuổi, người tăng huyết áp, tiểu đường: xét nghiệm chức năng thận định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Muốn dùng y học cổ truyền, đến cơ sở có giấy phép, và báo cho bác sĩ điều trị biết mọi thứ mình đang dùng.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Lục Tiết Tạng Tượng Luận (trích nguyên văn câu về Thận); Ngũ Tạng Biệt Luận; Thượng Cổ Thiên Chân Luận (đại ý).
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh, phần Tạng Tượng (đại ý).
• Sugita Genpaku và cộng sự — Giải Thể Tân Thư (1774), bản dịch sách giải phẫu Hà Lan.
• Các báo cáo về bệnh thận do thảo dược chứa axit aristolochic ở Bỉ đầu thập niên 1990 và các cảnh báo của cơ quan quản lý dược sau đó.