Đồng hồ treo tường: treo hướng nào, tường nào và tục kiêng tặng đồng hồ

Không sách phong thủy cổ nào quy định đồng hồ treo hướng nào. Các bảng "treo hướng Tây, hướng Bắc" trên mạng là suy theo ngũ hành của vật liệu, có từ đời nay. Chỗ treo hợp lý là nơi nhìn thấy từ chỗ ngồi chính, không trên đầu giường, không trên bàn thờ. Tục kiêng tặng đồng hồ đến từ chữ "tống chung" của tiếng Hán.

Nói thẳng: chuyện hướng treo không có trong cổ thư

Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu, Thẩm Thị Huyền Không Học — ba bộ sách dương trạch được dẫn nhiều nhất — xét cửa, phòng chủ, bếp, tinh bàn. Không bộ nào có mục về đồng hồ. Lý do đơn giản: khi các sách ấy thành hình, đồng hồ cơ khí là của quý trong cung vua và nhà giàu ở các thương cảng, chưa phải vật treo tường của mọi nhà.

Những lời khuyên phổ biến hiện nay thường đi theo một chuỗi suy luận: đồng hồ làm bằng kim loại (Kim) hoặc có quả lắc chuyển động (động, thuộc Thủy), nên treo ở phương thuộc Kim (Tây, Tây Bắc) hoặc phương được Kim sinh (Bắc). Chuỗi đó có logic ngũ hành, nhưng mỗi mắt xích đều là lựa chọn của người viết. Đồng hồ vỏ gỗ thì sao? Đồng hồ điện tử không có quả lắc thì sao? Bảng nào cũng phải tự trả lời, và các bảng trả lời khác nhau.

Phái Huyền Không đời nay có người dùng đồng hồ quả lắc bằng đồng như một vật Kim chuyển động, đặt ở cung có Ngũ Hoàng hoặc Nhị Hắc để "tiết" Thổ. Theo bộ máy phi tinh của site, năm 2027 sao Cửu Tử nhập trung cung, Ngũ Hoàng bay tới phương Bắc, Nhị Hắc tới phương Tây. Nhưng sao năm đổi mỗi năm, sao tháng đổi mỗi tháng — treo đồng hồ theo đó nghĩa là năm nào cũng phải dời. Đây là phép của một phái, không phải điều sách cổ dặn. Bài Ngũ Hoàng, Nhị Hắc và Phi tinh năm 2027 giảng rõ hơn.

Chữ "đồng hồ" và chữ "chung"

Tục kiêng tặng đồng hồ là chuyện chữ, nên phải bắt đầu từ chữ.

Trong tiếng Hán, đồng hồ treo tường và đồng hồ để bàn gọi là chung (鐘), vốn nghĩa là cái chuông. Cách gọi này có từ khi đồng hồ cơ khí châu Âu vào Trung Hoa. Lợi Mã Đậu (Matteo Ricci), giáo sĩ dòng Tên, vào Bắc Kinh đầu năm 1601 và dâng vua Vạn Lịch nhà Minh mấy chiếc đồng hồ biết tự đánh chuông. Người Trung Hoa gọi chúng là "tự minh chung" — chuông tự kêu. Chữ "chung" ở lại với đồ vật ấy từ đó.

Chữ chung (鐘) đồng âm với chung (終) — sự kết thúc, lúc cuối đời. "Tống chung" (送終) là lo việc tiễn đưa người thân lúc lâm chung, một việc hệ trọng của đạo hiếu. "Tặng đồng hồ" trong tiếng Hán phát âm y hệt "tống chung". Vì thế người Hoa ngại tặng đồng hồ, nhất là cho người lớn tuổi.

Tiếng Việt thì khác. Chữ "đồng hồ" của ta, theo cách giải thích phổ biến, là chữ đồng hồ (銅壺): bình bằng đồng của khắc lậu — đồng hồ nước, nhỏ giọt từ bình này sang bình kia để đo giờ. Đọc "tặng đồng hồ" trong tiếng Việt không trùng âm với chữ nào kiêng. Người Việt kiêng là do mượn tục của cộng đồng người Hoa, nhất là ở các đô thị có đông người Hoa sinh sống.

Một chỗ lệch thú vị khi mượn tục

Tiếng Hán phân biệt chung (đồng hồ treo, để bàn) với biểu (錶, đồng hồ đeo tay). Chữ kiêng là "chung", nên nhiều người Hoa vẫn tặng đồng hồ đeo tay mà không ngại gì. Tiếng Việt chỉ có một chữ "đồng hồ" cho cả hai, nên khi mượn tục, người Việt kiêng gộp luôn cả đồng hồ đeo tay.

Tục chơi chữ kiểu này còn nhiều: người Hoa ngại tặng ô (tản, gần âm với tán — tan tác), ngại bổ đôi quả lê để chia nhau (lê gần âm với ly — chia lìa). Biết cả họ hàng của nó, bạn thấy rõ đây là tục chữ nghĩa, không phải lý khí.

Thực tế hôm nay, đồng hồ là món quà tân gia, quà kỷ niệm công ty rất phổ biến ở Việt Nam. Khi người nhận là người lớn tuổi, gia đình gốc Hoa, hoặc người giữ tục, có hai lối nhã nhặn:

• Chọn món quà khác.
• Có nơi người nhận gửi lại một đồng tiền nhỏ, để việc trao đồng hồ thành "mua" chứ không còn là "tặng".

Treo ở đâu cho hợp lý

Bỏ chuyện hướng, chỗ treo đồng hồ là bài toán nhìn thấy và yên tĩnh. Cách sắp chỗ ngồi chính trong phòng khách có ở bài Phong thủy phòng khách; gian thờ xem Cách đặt bàn thờ gia tiên.

Độ cao: đồng hồ thường treo cao hơn tranh, tâm mặt khoảng 1,8 – 2 m, để nhìn được qua đầu người và đồ đạc. Phòng có trần thấp dưới 2,7 m thì hạ xuống khoảng 1,7 m cho cân.

Đồng hồ đứng kim

Dân gian ngại để đồng hồ hết pin mà vẫn treo — "thời gian đứng lại" trong nhà. Lý do thực tế thì rõ hơn: đồng hồ chỉ sai giờ còn tệ hơn không có đồng hồ, vì người trong nhà vẫn liếc nhìn theo thói quen. Hết pin thì thay; hỏng thì cất hoặc bỏ.

Đồng hồ quả lắc cổ, đồng hồ của ông bà để lại thì khác: nhiều nhà giữ làm kỷ vật dù không còn chạy. Đó là đồ lưu niệm, không phải công cụ xem giờ, và đặt chỗ trưng bày là hợp. Cách chọn đồ bày, đồ cất có ở bài Kệ trưng bày phòng khách.

Sách cổ nói gì

Chu Lễ, Hạ Quan, chức Khiết hồ thị, đại ý: viên quan coi việc treo bình nước để đo khắc giờ cho quân đội và các việc lớn, chia ngày đêm bằng mực nước. — Chu Lễ (dẫn đại ý)

Bình: trước khi có đồng hồ cơ khí, cách đo giờ quen thuộc của người xưa là bình nước nhỏ giọt. Chữ "đồng hồ" của tiếng Việt, theo lối giải thích phổ biến, giữ lại đúng hình ảnh chiếc bình đồng ấy.

Ghi chép của Lợi Mã Đậu, đại ý: ông mang đồng hồ tự đánh chuông vào Bắc Kinh làm lễ vật dâng vua nhà Minh, và được giữ lại trong kinh thành để coi sóc những chiếc đồng hồ ấy. — Ghi chép của Lợi Mã Đậu (dẫn đại ý)

Bình: đây là lúc chữ "chung" bắt đầu chỉ đồng hồ, và cũng là điều kiện để có tục kiêng "tống chung". Tục ấy trẻ hơn nhiều so với cảm giác "kiêng từ ngàn xưa".

Đọc cho đúng mức

Câu trả lời trung thực cho "đồng hồ treo hướng nào" là: sách cổ không nói, và các bảng hướng hiện nay là sản phẩm suy diễn đời sau, mỗi nơi một kiểu. Nếu nhà bạn đang theo một thầy Huyền Không cụ thể, đồng hồ có thể là một phần trong cách họ bố trí theo tinh bàn — đó là phép riêng của phái ấy, nên làm theo cách họ tính cho chính nhà bạn chứ không theo bảng chung.

Tục kiêng tặng đồng hồ thì có gốc rõ ràng, nhưng gốc ấy là chữ nghĩa tiếng Hán. Giữ hay không là chuyện tôn trọng người nhận, không phải chuyện điềm lành dữ.

Việc nên làm

• Treo đồng hồ ở chỗ nhìn thấy từ nơi ngồi nhiều nhất trong phòng.
• Phòng khách: đặt chỗ chủ nhà liếc được, không đặt ngay trước mặt ghế khách.
• Không treo trên đầu giường, trên bàn thờ, sát bếp nấu.
• Phòng ngủ dùng đồng hồ không có tiếng tích tắc.
• Đồng hồ hết pin thì thay ngay; đồng hồ kỷ vật thì đặt chỗ trưng bày.
• Tặng đồng hồ cho người lớn tuổi hoặc gia đình gốc Hoa: hỏi ý trước hoặc chọn quà khác.

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ — Hạ Quan, chức Khiết hồ thị.
• Ghi chép của Lợi Mã Đậu (Matteo Ricci) về việc vào Bắc Kinh và dâng đồng hồ cho vua Vạn Lịch (đầu thế kỷ 17).
• Bát Trạch Minh Kính; Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu; Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học (đối chiếu: không có mục về đồng hồ).
• Phi tinh năm 2027 tính bằng công cụ tinh bàn của aihuyenhoc.com.