Màu tủ bếp, đá bếp theo phong thủy: bếp thuộc Hỏa, và chuyện "đá bếp đen là kỵ" nên hiểu tới đâu

Màu tủ bếp theo phong thủy thường được chọn quanh hành Hỏa của bếp: gỗ, xanh lá (Mộc sinh Hỏa), đỏ, cam, nâu đất, kem (Hỏa sinh Thổ). Nhưng "thủy hỏa xung" trong sách nói về chỗ đặt nước và lửa, không nói về màu đá. Bát Trạch Minh Kính chỉ bàn hướng bếp, không có chữ nào về đá bếp đen. Màu tủ, màu đá nên chọn trước hết theo ánh sáng của bếp và loại vết bẩn nhà mình hay gặp.

Vì sao bếp "thuộc Hỏa": một lớp sách, một lớp tục

Chuyện bếp thuộc hành Hỏa không phải tự nhiên mà có. Nó đến từ hai lớp:

• Lớp lễ chế. Thiên Nguyệt Lệnh của Lễ Ký xếp các lễ tự theo mùa; các tháng mùa hạ — mùa thuộc Hỏa — thì tế Táo, tức thần bếp (dẫn đại ý). Bếp được gắn với Hỏa từ chỗ đó: lửa, mùa nóng, thần bếp.
• Lớp tín ngưỡng Việt. Táo Quân trông coi bếp lửa, cuối năm "chầu trời" — bài Ông Công ông Táo kể nguồn gốc ba vị thần bếp.

Từ đó người làm phong thủy hiện nay suy ra màu theo ngũ hành sinh khắc: màu của Mộc (xanh lá, gỗ) "nuôi" Hỏa; màu của Hỏa (đỏ, cam, hồng) "cùng hành"; màu của Thổ (vàng đất, nâu, kem) là thứ Hỏa sinh ra; màu của Thủy (đen, xanh dương đậm) "khắc" Hỏa; màu của Kim (trắng, xám bạc) bị Hỏa khắc. Bảng phối màu – hành chi tiết ở bài ngũ hành của màu sắc.

Cần thấy rõ: đó là phép suy từ bảng ngũ hành, không phải lời cổ thư dặn về tủ bếp. Nhà bếp xưa có bếp kiềng, bếp củi, chạn bát bằng tre gỗ — không có tủ bếp sơn màu hay mặt đá để mà chọn.

"Thủy hỏa xung" trong sách nói về vị trí, không về màu

Thiên Hồng Phạm trong Thượng Thư định nghĩa tính của năm hành; về nước và lửa có câu "thủy viết nhuận hạ, hỏa viết viêm thượng" — nước thì thấm xuống, lửa thì bốc lên. Hai thứ có tính trái chiều, và từ đó đời sau nói "thủy hỏa tương xung", áp vào bếp thành lời khuyên: bếp nấu không đặt sát chậu rửa, không đặt kẹp giữa chậu rửa và tủ lạnh.

Lời khuyên ấy đứng được vì có lý do thao tác thật: nước bắn vào chảo dầu nóng, người đứng rửa và người đứng nấu va nhau, không có chỗ đặt nồi vừa nhấc ra. Bài bếp gần chậu rửa bàn kỹ chuyện khoảng cách, và kể cả chỗ Kinh Dịch nói điều ngược lại (quẻ Ký Tế, nước trên lửa là "việc đã thành").

Còn màu: không có sách nào nói đá bếp màu đen (màu của Thủy) đặt dưới bếp lửa là "thủy hỏa xung". Lời đồn này là bước suy thứ hai, chồng lên bước thứ nhất: từ "vị trí nước – lửa không nên sát nhau" sang "màu của nước không nên nằm dưới lửa". Bước thứ nhất có lý do thao tác đỡ lưng; bước thứ hai thì không.

Bát Trạch Minh Kính và Dương Trạch Tam Yếu bàn gì về bếp

Hai bộ sách nhà ở hay được dẫn nhất đều coi bếp là chuyện lớn — Dương Trạch Tam Yếu xếp môn, chủ, táo (cửa, phòng chủ, bếp) là ba thứ cốt yếu. Nhưng thứ họ xét là phương vị:

• Bếp đặt ở phương nào của nhà, ứng với du niên nào theo cung nhà.
• Miệng bếp (chỗ đưa củi, chỗ lửa vào) quay về phương nào.
• Nguyên tắc nổi tiếng "tọa hung hướng cát": thân bếp đặt ở phương xấu để "đè" cái xấu, miệng bếp hướng về phương tốt.

Bài bếp tọa hung hướng cát giải câu ấy nguyên văn nghĩa là gì. Ở đây chỉ giữ một điểm: cả hai sách không có mục màu bếp, màu chạn, màu đá. Ai nói "Bát Trạch kiêng đá đen" là đang gán cho sách điều sách không viết.

Chọn màu theo thứ có thật: ánh sáng và vết bẩn

Bếp nhà ống Việt Nam phần lớn nằm ở cuối nhà, sau cầu thang, thường thiếu cửa sổ. Bếp căn hộ hay nằm sâu trong lòng căn, ánh sáng chính là đèn trần. Ở đó, màu tủ quyết định bếp sáng hay tối nhiều hơn mọi lý thuyết:

Nguyên tắc chung của người thiết kế: tủ trên sáng hơn tủ dưới. Mắt người đứng nấu nhìn thẳng vào tủ trên; tủ trên tối làm cả bếp có cảm giác thấp và chật. Đèn dưới tủ trên rọi xuống mặt đá là thứ quan trọng hơn màu tủ: chọn ánh sáng trung tính (khoảng 4.000 K) để nhìn màu thức ăn cho đúng.

Còn đá bếp, mỗi màu có một kiểu lộ bẩn riêng:

Có một điểm nên tính cho nhà có người già: mặt đá và cạnh tủ nên khác màu rõ với sàn và với nhau, để mắt kém vẫn nhận ra mép bàn. Mặt đá đen trên tủ đen, sàn đen là tổ hợp đẹp trong ảnh nhưng khó nhìn cho người ngoài sáu mươi.

Nếu vẫn muốn theo ngũ hành: cách phối không mất công năng

Người muốn giữ tinh thần ngũ hành có thể phối thế này mà không phải hy sinh gì:

• Tủ gỗ, tủ màu gỗ — Mộc sinh Hỏa, lại là lựa chọn ấm, bền, dễ phối nhất.
• Đá bếp màu đất: be, nâu nhạt, xám ấm — thuộc Thổ, cũng là nhóm màu ít lộ bẩn nhất ở bảng trên.
• Một điểm đỏ, cam nhỏ ở đồ dùng, gạch ốp mảng nhỏ, nếu thích — không cần sơn cả bếp màu đỏ.
• Nếu đã thích đá đen: đặt ở mặt bàn chuẩn bị, mặt đảo, còn khoang bếp nấu dùng đá màu khác — vừa đỡ băn khoăn, vừa bớt lộ vết nước ở khu rửa. Nhưng nói rõ: đây là để chiều sự an tâm, không phải vì sách bắt.

Chiều cao mặt đá thì nhiều người muốn tính theo Lỗ Ban; theo công cụ thước Lỗ Ban, trên thước 42,9 cm, 80 cm rơi vào cuối cung Hại (xấu), 81 – 85 cm thuộc cung Bản, 86 – 91 cm thuộc cung Tài (đều tốt; nên chọn số nằm giữa cung, như 83 cm hay 88 cm, để sai số thi công vài li không đẩy sang cung khác); chiều sâu mặt bàn 60 cm thuộc cung Nghĩa (tốt). Bài chiều cao bàn bếp tính theo cả thước lẫn chiều cao người nấu.

Đọc cho đúng mức

• Câu "thủy viết nhuận hạ, hỏa viết viêm thượng" của thiên Hồng Phạm dẫn nguyên văn theo bản lưu hành; việc tế Táo vào mùa hạ trong Nguyệt Lệnh dẫn đại ý.
• Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu dẫn đại ý: hai sách bàn phương vị bếp, không bàn màu.
• Phối màu theo ngũ hành sinh khắc là phép suy của người làm phong thủy đời nay; mỗi thầy có thể phối khác nhau.
• Chúng tôi không phối màu bếp theo mệnh của gia chủ: cách này ít có căn cứ trong cổ thư và dễ mâu thuẫn khi trong nhà có nhiều người khác mệnh.
• Không có bằng chứng nào cho thấy màu đá bếp ảnh hưởng tới sức khỏe hay tiền bạc của gia đình.

Việc nên làm

• Xác định bếp sáng hay tối trước: bếp tối thì tủ trên sáng màu, có đèn dưới tủ.
• Chọn màu đá theo thói quen nấu: nấu nhiều dầu, nghệ thì tránh trắng trơn; nhiều chanh giấm thì tránh đá cẩm thạch.
• Muốn giữ ngũ hành: tủ màu gỗ, đá màu đất — vừa đúng phép suy, vừa dễ sống.
• Giữ khoảng bàn giữa bếp nấu và chậu rửa; đó mới là chỗ "thủy hỏa" có lý do thật.
• Nhà có người già: cho mặt đá khác màu rõ với cạnh tủ và sàn.

Nếu muốn có một vật nhỏ trong bếp nhắc cả nhà giữ bếp lửa ấm, bữa ăn đều đặn, người ta thường chọn đồ trang trí mang hành Hỏa, Mộc — như một lời nhắc về nếp nhà chứ không phải thứ sửa được màu đá:

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Nguyệt Lệnh, việc tế Táo vào mùa hạ (dẫn đại ý).
• Thượng Thư — thiên Hồng Phạm, câu "thủy viết nhuận hạ, hỏa viết viêm thượng" (dẫn nguyên văn).
• Bát Trạch Minh Kính; Dương Trạch Tam Yếu — Triệu Cửu Phong, phép đặt bếp theo phương vị (dẫn đại ý).
• Thước Lỗ Ban 42,9 cm — tính bằng công cụ Thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.
• Kinh nghiệm thiết kế bếp phổ biến về màu, ánh sáng, vật liệu mặt đá (tham chiếu chung).