Ngũ hành ứng ngũ tạng: Can Mộc, Tâm Hoả, Tỳ Thổ, Phế Kim, Thận Thuỷ — bảng phối đầy đủ và cách đọc

Đông y xếp năm tạng vào năm hành: Can thuộc Mộc, Tâm thuộc Hoả, Tỳ thuộc Thổ, Phế thuộc Kim, Thận thuộc Thuỷ. Mỗi tạng kéo theo một phủ, một khiếu, một thể, một cảm xúc, một vị, một màu, một mùa. Bảng dưới gom đủ các dòng của Tố Vấn, ghi rõ chỗ chính Tố Vấn có hai cách nói.

Bảng phối chính

Dòng cuối cần chú ý: Tuyên Minh Ngũ Khí ghi Phế ghét lạnh, Thận ghét khô, không khớp với dòng "khí trời" (Phế ứng táo, Thận ứng hàn). Đây không phải lỗi chép; sách đang nói hai việc khác nhau: tạng ứng với khí nào trong năm, và tạng sợ khí nào làm hại.

Bảng phụ: năm kiểu "lao" làm hại

Tuyên Minh Ngũ Khí còn có một dòng rất gần đời sống, thường bị bỏ quên:

Hơn hai nghìn năm trước, sách y đã ghi "ngồi lâu hại thịt" và "nằm lâu hại khí". Nghiên cứu hiện đại về lối sống ít vận động cũng đi tới chỗ khuyên đứng dậy, đi lại sau mỗi khoảng ngồi lâu. Hai bên dùng ngôn ngữ khác nhau, nhưng lời khuyên đời thường gặp nhau.

Chỗ Tố Vấn tự khác nhau: Tâm khai khiếu ở lưỡi hay ở tai?

Dòng "khiếu" là dòng có dị bản rõ nhất ngay trong một bộ sách:

Đông y về sau gom cả hai: Tâm khai khiếu ở lưỡi, Thận khai khiếu ở tai và nhị âm. Chi tiết này cho thấy Nội Kinh là tập hợp nhiều lớp văn bản của nhiều thời, nhiều trường phái, không phải một cuốn sách viết một lần. Bảng ngũ hành phối tạng có từ trước khi các lớp ấy thống nhất.

Còn một lớp khác cổ hơn nữa: thiên Nguyệt Lệnh trong Lễ Ký phối tạng theo cách khác hẳn (mùa xuân dùng tỳ, mùa thu dùng can khi tế lễ). Đông y theo cách của Tố Vấn. Chuyện hai hệ phối này có ở bài ngũ hành phối vạn vật.

Cách đọc bảng: đọc dọc, rồi đọc theo vòng sinh khắc

Đọc dọc. Mỗi cột là một "họ" các thứ cùng nhịp. Cột Mộc: mùa xuân, gió, cây cối vươn lên, màu xanh, vị chua của quả non, cảm xúc giận (khí bốc lên), mắt, gân. Người xưa không nói vị chua "làm ra" gan; họ nói các thứ ấy cùng một khí chất.

Đọc theo vòng. Ngũ tạng không đứng riêng mà nối nhau theo tương sinh, tương khắc:

• Tương sinh: Can sinh Tâm, Tâm sinh Tỳ, Tỳ sinh Phế, Phế sinh Thận, Thận sinh Can.
• Tương khắc: Can khắc Tỳ, Tỳ khắc Thận, Thận khắc Tâm, Tâm khắc Phế, Phế khắc Can.

Hai nguyên tắc chữa kinh điển đi thẳng từ vòng này:

1. Biết bệnh sẽ truyền đi đâu để giữ trước. Kim Quỹ Yếu Lược mở đầu bằng câu: thấy bệnh của Can, biết Can sẽ truyền sang Tỳ, nên trước hết làm vững Tỳ (Mộc khắc Thổ). Đây là tư duy phòng bệnh truyền, giữ chỗ yếu trước khi nó bị đánh.
2. Hư thì bổ mẹ, thực thì tả con. Nạn Kinh, nạn thứ 69: tạng nào hư thì bổ tạng sinh ra nó; tạng nào thực thì làm bớt tạng nó sinh ra. Thận hư thì bổ Phế (Kim sinh Thuỷ), theo đúng lý lẽ của sách.

Hai nguyên tắc này là ví dụ để hiểu tư duy hệ thống của Đông y. Chúng không phải hướng dẫn tự chữa.

Những chỗ hay đọc sai bảng này

• "Ăn chua bổ gan." Đọc ngang từ dòng vị sang dòng tạng thành nhân quả. Chính Tố Vấn viết vị nào cũng có chừng: chua quá hại gân, mặn quá hại xương. Xem tứ khí, ngũ vị.
• "Mệnh Kim thì phổi yếu." Lẫn hành của tạng với mệnh nạp âm năm sinh. Hai thứ không liên quan; mệnh năm sinh không nói gì về phổi của ai.
• "Can" là gan. Can Đông y là một hệ chức năng (tàng huyết, chủ sơ tiết, chủ gân, khai khiếu ở mắt), không trùng với lá gan giải phẫu. Bài tạng tượng giải kỹ chỗ này.
• "Sợ hại Thận" nghĩa là sợ làm hỏng thận. Câu sách nói về khí (sợ thì khí đi xuống), không nói sợ gây bệnh thận; bài thất tình bàn kỹ.

Khi nào cần đi khám

Bảng tạng phủ không dùng để tự chẩn đoán. Những dấu hiệu sau cần gặp bác sĩ: mắt vàng, da vàng; đau ngực, hồi hộp kéo dài; đi ngoài ra máu, đau bụng dữ dội; ho kéo dài trên ba tuần, ho ra máu; phù, tiểu ít, tiểu máu.

Sách cổ nói gì

Dịch: Thấy bệnh của Can, biết Can sẽ truyền sang Tỳ, nên trước hết làm vững Tỳ. — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên thứ nhất

Dịch: Hư thì bổ mẹ, thực thì tả con. — Nạn Kinh, nạn thứ 69

Bình: hai câu cho thấy bảng ngũ hành trong Đông y không phải để tra từng dòng mà để thấy mối nối giữa các tạng. Cái hay của nó là tư duy hệ thống: một chỗ yếu kéo theo chỗ khác. Cái giới hạn của nó là năm ô vuông không chứa nổi sự phức tạp của cơ thể thật.

Tố Vấn, thiên Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận, đại ý: phương đông sinh gió, gió sinh Mộc, Mộc sinh vị chua, chua sinh Can, Can sinh gân; ở trời là gió, ở đất là Mộc, ở thân là gân, ở tạng là Can, ở sắc là xanh, ở tiếng là gọi, ở biến động là co nắm, ở khiếu là mắt, ở vị là chua, ở chí là giận. Sách lặp đúng khuôn ấy cho cả năm phương, và đó là nguồn của gần hết bảng phía trên.

Đọc cho đúng mức

• Bảng ngũ hành là cách sắp xếp, không phải định luật sinh học. Các dòng được ghép vì cùng nhịp, không vì đã chứng minh có quan hệ nhân quả.
• Tên tạng trong Đông y không trùng với cơ quan giải phẫu cùng tên.
• Một số dòng có dị bản ngay trong Nội Kinh; bảng ghi theo cách phổ biến của Đông y về sau.
• Không dùng bảng để tự chẩn đoán hay tự chọn thuốc.

Việc nên làm

• Đọc bảng theo cột để hiểu lối nghĩ, đọc theo vòng sinh khắc để hiểu tư duy hệ thống của Đông y.
• Lấy dòng "năm kiểu lao" làm lời nhắc đời thường: đừng ngồi, nằm, nhìn màn hình quá lâu một tư thế.
• Thấy triệu chứng bất thường thì đi khám; nếu muốn điều trị bằng y học cổ truyền, gặp người có chứng chỉ hành nghề.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận; Kim Quỹ Chân Ngôn Luận; Tuyên Minh Ngũ Khí; Lục Tiết Tạng Tượng Luận.
• Trương Trọng Cảnh — Kim Quỹ Yếu Lược, thiên thứ nhất (trích nguyên văn).
• Nạn Kinh — nạn thứ 69 (trích nguyên văn).