Dưỡng sinh mùa đông: "tàng", ngủ sớm dậy muộn

Dưỡng sinh mùa đông theo Tố Vấn là nuôi cái "tàng", sự cất giữ: ngủ sớm, dậy muộn chờ có ánh mặt trời, tránh lạnh tìm ấm, đừng để mồ hôi ra nhiều, giữ tâm như ẩn như nấp. Mùa đông ứng với Thận, tạng cất giữ tinh, và là pha cuối của vòng tứ thời dưỡng sinh. Ở miền Bắc, đông có những đợt rét đậm, rét hại, nên việc quan trọng nhất là giữ an toàn cho người cao tuổi.

Mùa đông 2027 – 2028 theo tiết khí

Mùa đông của sách bắt đầu ở Lập đông và kết thúc trước Lập xuân. Theo giờ Việt Nam, tính bằng bộ máy âm lịch của site và đối chiếu một thư viện thiên văn:

Lập xuân năm 2028 rơi vào chiều ngày 4/2/2028. Những ngày rét nhất theo lối đếm "cửu" từ Đông chí, phần "tam cửu" rơi khoảng 9/1 đến 17/1/2028; xem bài "tam cửu" và "tam phục".

Tố Vấn dặn gì cho mùa đông

Đoạn mùa đông trong thiên Tứ Khí Điều Thần là đoạn có nhiều lời dặn cụ thể nhất:

1. "Vô nhiễu hồ dương", đừng quấy động khí dương. Mùa đông khí dương ẩn vào trong; sách khuyên đừng làm nó tán ra.
2. "Tảo ngọa vãn khởi, tất đãi nhật quang", ngủ sớm, dậy muộn, đợi có ánh mặt trời. Đây là lời dặn mà người già miền Bắc nên nghe nhất: đừng ra đường tập thể dục lúc năm giờ sáng giữa đợt rét đậm.
3. "Sử chí nhược phục nhược nặc", để chí như ẩn như nấp, như có điều riêng giữ trong lòng, như đã được điều mình muốn. Mùa đông là mùa giữ lại, không phô ra, không ôm thêm việc lớn.
4. "Khứ hàn tựu ôn, vô tiết bì phu", tránh lạnh tìm ấm, đừng để da tiết mồ hôi. Ra mồ hôi nhiều giữa trời lạnh rồi để gió thổi khô là cách dễ bị cảm nhất.

Làm ngược thì hại Thận, sang xuân sinh chứng liệt yếu, lạnh tay chân, vốn cho sự sinh mùa xuân bị thiếu.

Thận và chữ "tàng"

Trong ngũ hành, ngũ tạng, mùa đông thuộc Thủy, ứng Thận. Đông y nói Thận "tàng tinh", cất giữ cái tinh hoa làm gốc cho sinh trưởng, như hạt giống nằm trong đất qua mùa đông. Vì vậy dưỡng sinh mùa đông xoay quanh một chữ: giữ. Giữ ấm, giữ sức, giữ giấc ngủ, giữ tinh thần lắng lại.

"Thận" của Đông y là một hệ chức năng gồm sinh trưởng, sinh sản, xương tuỷ, nước, không phải quả thận của giải phẫu. "Dưỡng Thận mùa đông" không có nghĩa là uống thuốc bổ thận. Các quảng cáo "bổ thận tráng dương mùa đông" dựa vào sự nhầm lẫn này; người thật sự có bệnh thận thì càng không được tự uống thuốc bổ, vì nhiều vị thuốc gây hại cho thận.

Truyền thống Trung Hoa có tục "đông lệnh tiến bổ", ăn bồi bổ vào mùa đông. Đông y chính thống lại dạy "hư thì bổ, thực thì tả": không phải ai cũng cần bổ. Bài bổ không phải ai cũng cần giải thích vì sao.

Rét đậm miền Bắc và người cao tuổi

Ngành khí tượng Việt Nam gọi là rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15 độ trở xuống, rét hại khi từ 13 độ trở xuống. Những đợt như vậy năm nào cũng có ở Bắc Bộ, vùng núi có khi xuống dưới 0 độ, có băng giá.

Với người cao tuổi, rét không chỉ là khó chịu. Mùa lạnh là mùa đột quỵ, nhồi máu cơ tim, đợt cấp của bệnh phổi mạn tăng lên: lạnh làm mạch máu co lại, huyết áp tăng, máu dễ đông hơn. Vài thời điểm đặc biệt cần để ý:

Câu "tảo ngọa vãn khởi, tất đãi nhật quang" vì thế không chỉ là dưỡng sinh (bài giấc ngủ theo Đông y bàn thêm phần ngủ): nó gần như trùng với khuyến cáo phòng đột quỵ mùa rét cho người già.

Người cao tuổi cũng dễ hạ thân nhiệt mà không biết: run lạnh kéo dài, rồi lơ mơ, nói chậm, lú lẫn, da lạnh. Đó là tình trạng cấp cứu.

Sưởi ấm cho an toàn

Mùa rét năm nào báo chí cũng đưa tin những tai nạn thương tâm vì sưởi bằng than trong phòng kín: than cháy trong phòng đóng cửa sinh ra khí CO, không màu, không mùi, làm người ngủ không tỉnh lại. Nguyên tắc:

• Không đốt than, củi để sưởi trong phòng ngủ đóng kín, kể cả than hoa, than tổ ong.
• Máy sưởi điện: đặt cách xa chăn màn, không phủ đồ lên máy, không để chạy cả đêm sát người già, trẻ nhỏ.
• Chăn điện, túi chườm: kiểm tra dây, không dùng khi ướt; cẩn thận với người tiểu đường, người tê bì chân vì dễ bỏng mà không biết.
• Phòng sưởi vẫn nên thoáng khí một chút.

Ăn, vận động, tâm trạng

Ăn: đồ ấm, nấu chín, đủ đạm, nhiều rau. Đây là tinh thần chung của sách và của dinh dưỡng. Đừng vì "mùa đông cần bổ" mà ăn quá nhiều đồ béo, rượu thuốc; người tăng huyết áp, tiểu đường càng phải giữ.

Vận động: vẫn cần, nhưng dời giờ tập sang lúc ấm hơn, tập trong nhà khi rét đậm, khởi động kỹ. "Đừng để da tiết mồ hôi" nghĩa là đừng tập đến ướt đẫm rồi đứng giữa gió; tập vừa sức, lau khô, mặc lại áo ngay.

Tâm trạng: mùa đông ngày ngắn, trời u ám, nhiều người thấy uể oải. Lời dặn "như ẩn như nấp, như đã được điều mình muốn" có thể đọc là: chấp nhận nhịp chậm của mùa, nghỉ ngơi, sum họp, tổng kết, thay vì ép mình chạy theo nhịp mùa hè. Nếu buồn chán kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ thì nên gặp bác sĩ.

Dấu hiệu mùa đông cần đi khám ngay

• Méo miệng, yếu liệt nửa người, nói khó, đột ngột: nghi đột quỵ, gọi cấp cứu ngay, đừng chờ "xoa dầu cho ấm".
• Đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh.
• Người già run lạnh kéo dài rồi lơ mơ, lú lẫn: nghi hạ thân nhiệt.
• Cả nhà cùng đau đầu, buồn nôn, chóng mặt trong phòng có sưởi than: nghi ngộ độc khí CO, ra ngay chỗ thoáng và gọi cấp cứu.
• Trẻ nhỏ sốt, thở nhanh, rút lõm lồng ngực: nghi viêm phổi.

Sách cổ nói gì

Ba tháng mùa đông gọi là bế tàng, đóng kín cất giữ; nước đóng băng, đất nứt nẻ, đừng quấy động khí dương. Ngủ sớm, dậy muộn, ắt đợi có ánh mặt trời; để chí như ẩn như nấp, như có điều riêng, như đã được điều mình muốn; tránh lạnh tìm ấm, đừng để da tiết mồ hôi khiến khí bị hao. Đó là cách ứng khí mùa đông, là đạo nuôi sự cất giữ. Làm ngược thì hại Thận, sang xuân sinh liệt yếu, lạnh chân tay, vốn cho sự sinh bị thiếu. — Tố Vấn, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận

Bình: "như đã được điều mình muốn" là một trạng thái tâm lý rất tinh tế: không phải ham muốn bị dập tắt, mà là thoả mãn, đủ đầy, nên không cần với ra ngoài. Mùa đông, theo sách, là mùa của sự đủ.

Mùa đông bị lạnh làm hại, sang xuân ắt sinh bệnh ôn (bệnh sốt). — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bình: lại một lần nữa, sách nối mùa này với mùa sau. Câu này về sau thành nền cho cả một dòng lý luận về bệnh sốt mùa xuân trong Đông y.

Đọc cho đúng mức

Những lời dặn mùa đông của Tố Vấn, như ngủ đủ, giữ ấm, không ra lạnh lúc sớm tinh mơ, không để mồ hôi rồi gặp gió, trùng khớp với khuyến cáo y học hiện đại cho người cao tuổi mùa rét. Phần giải thích bằng Thận, tinh, Thủy là mô hình văn hoá y học. Đừng dùng nó để tự chẩn đoán "Thận hư", "Thận dương hư" rồi tự uống thuốc bổ; người có bệnh thận, tim mạch, tiểu đường càng phải hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc bổ nào.

Việc nên làm

1. Trong các đợt rét đậm, người cao tuổi đợi trời sáng và ấm hơn mới ra ngoài vận động.
2. Ngồi dậy từ từ buổi sáng; mặc ấm trước khi rời giường; giữ phòng tắm kín gió, ấm.
3. Không sưởi than trong phòng kín; dùng máy sưởi điện cẩn thận.
4. Ăn ấm, đủ chất, không lạm dụng rượu thuốc, đồ béo.
5. Học thuộc dấu hiệu đột quỵ (méo miệng, yếu tay chân, nói khó) và gọi cấp cứu ngay khi gặp.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên 2 Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, đoạn mùa đông
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên 5 Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận
• Tiêu chí rét đậm, rét hại của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam; khuyến cáo phòng ngộ độc khí CO và đột quỵ mùa lạnh
• Mốc tiết khí mùa đông 2027 – 2028 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com, đối chiếu thư viện Astronomy Engine