Giấc ngủ theo Đông y: "người nằm, huyết về Can" và vệ khí vào âm

Đông y giải thích giấc ngủ bằng hai câu: vệ khí ban ngày đi ở phần dương thì thức, ban đêm vào phần âm thì ngủ; và "người nằm thì huyết về Can" — lúc nghỉ, huyết trở về tạng Can để được cất giữ, nuôi lại mắt và gân. Mất ngủ vì vậy được chia hai loại: có tà quấy nhiễu và chính khí hư. Mất ngủ kéo dài nhiều tuần thì cần đi khám.

"Người nằm, huyết về Can": câu này nói gì

Câu quen thuộc nhất về giấc ngủ trong Đông y nằm ở thiên Ngũ Tạng Sinh Thành của Tố Vấn. Đọc trọn đoạn thì thấy nó không chỉ nói về ngủ:

Người nằm thì huyết về Can. Mắt nhận được huyết thì nhìn được, chân nhận được huyết thì đi được, bàn tay nhận được huyết thì nắm được, ngón tay nhận được huyết thì cầm được.

Đây là một câu về phân bố huyết theo hoạt động. Vương Băng đời Đường chú rằng Can tàng huyết, Tâm vận hành huyết; người động thì huyết chạy ra các kinh, người tĩnh thì huyết trở về tạng Can (đại ý). Nghĩa là ban ngày huyết "đi làm" ở mắt, tay, chân; ban đêm nằm xuống, huyết "về kho".

Từ đó Đông y rút ra hai hệ quả mà người Việt nghe quen tai:

• Thức khuya hại mắt, hại gân. Huyết không về kho đúng lúc thì phần được nuôi bằng huyết — mắt, gân, móng — kém đi. Dân gian nói thức khuya "nóng gan", mỏi mắt, chuột rút.
• Người huyết hư khó ngủ, ngủ không sâu. Kho trống thì "không có gì để cất", nên lý luận cổ xếp nhiều kiểu mất ngủ vào nhóm huyết hư, âm hư — bài thể chất âm hư có nhắc.

Một lưu ý quan trọng: Can của Đông y không phải lá gan của giải phẫu học. Can là một hệ chức năng gồm tàng huyết, sơ tiết, chủ gân, khai khiếu ra mắt — như bài tạng tượng đã giải. Dù vậy, có một điểm gặp nhau thú vị: sinh lý học ghi nhận lưu lượng máu qua gan giảm khi đứng và khi vận động mạnh, tăng lại khi nằm nghỉ. Người xưa không đo được điều đó; câu "người nằm huyết về Can" là quan sát lâm sàng được nói bằng ngôn ngữ của thời ấy.

Vệ khí vào âm thì ngủ, ra dương thì thức

Câu thứ hai, ít người nhắc nhưng mới là lý thuyết giấc ngủ thật sự của Nội Kinh, nằm ở Linh Khu. Vệ khí là thứ khí đi ngoài mạch, ở da thịt, giữ việc chống đỡ bên ngoài (xem khí, huyết, tân dịch). Theo Linh Khu, vệ khí ban ngày đi hai mươi lăm vòng ở phần dương, ban đêm đi hai mươi lăm vòng ở phần âm. Mắt mở hay nhắm là do vệ khí ở đâu.

Thiên Khẩu Vấn nói gọn: dương khí hết, âm khí thịnh thì mắt nhắm; âm khí hết, dương khí thịnh thì tỉnh dậy. Thiên Đại Hoặc Luận giải thích mất ngủ bằng chính cơ chế này: vệ khí không vào được phần âm, cứ lưu ở phần dương, dương đầy mà âm hư, nên mắt không nhắm được.

Đặt cạnh khoa học giấc ngủ hôm nay, mô hình này có một nét gần đáng chú ý. Giới nghiên cứu mô tả giấc ngủ được điều khiển bởi hai quá trình: một là nhịp ngày đêm (đồng hồ sinh học trong não, chỉnh theo ánh sáng), hai là "áp lực ngủ" tích dần theo số giờ thức. Ngủ được khi hai thứ cùng thuận; mất ngủ khi cơ thể vẫn ở trạng thái "thức" — tim nhanh, đầu óc bận, hệ thần kinh căng — dù đã đến giờ nằm. Cách Linh Khu tả "dương không chịu vào âm" là một hình ảnh khá đúng cho trạng thái bị kích hoạt ấy.

Phần giờ giấc — nửa đêm là lúc doanh khí và vệ khí "đại hội", giờ ngủ co giãn theo mùa — đã bàn kỹ ở bài ngủ trước giờ Tý; bảng mười hai canh giờ ứng kinh lạc ở bài đồng hồ sinh học Đông y.

Vì sao người già ngủ ít: một quan sát rất đúng

Thiên Doanh Vệ Sinh Hội có đoạn hỏi đáp: vì sao người già đêm không ngủ được, còn người trẻ ngày không buồn ngủ? Trả lời, đại ý: người trẻ khí huyết thịnh, cơ nhục trơn, đường khí thông, doanh vệ đi đúng nhịp, nên ngày tỉnh táo, đêm ngủ say; người già khí huyết suy, cơ nhục khô, đường khí rít, doanh khí suy ít mà vệ khí rối loạn, nên ngày không tỉnh, đêm không ngủ.

Đây là một trong những mô tả lâm sàng chính xác nhất của Nội Kinh. Nghiên cứu hiện đại thấy đúng như thế: theo tuổi, giấc ngủ sâu giảm rõ, đêm thức giấc nhiều lần hơn, nhịp ngày đêm dịch sớm (buồn ngủ sớm, dậy sớm), ban ngày lại hay ngủ gật. Chỗ khác nhau là lời giải thích: sách nói khí huyết suy, khoa học nói thay đổi của đồng hồ sinh học và cấu trúc giấc ngủ theo tuổi.

Ý nghĩa thực tế cho con cháu: ông bà ngủ ít, dậy sớm phần lớn là thay đổi bình thường của tuổi, không cần ép ngủ thêm. Nhưng ông bà ngủ gật nhiều ban ngày, ngáy to, hay quên tăng dần thì nên đưa đi khám, vì đó có thể là dấu hiệu của bệnh khác.

"Vị bất hoà thì nằm không yên"

Thiên Nghịch Điều Luận của Tố Vấn có câu được giới thầy thuốc trích rất nhiều: "Vị bất hoà tắc ngọa bất an" — dạ dày không yên thì nằm không yên.

Câu này có lẽ là phần dễ kiểm nhất của lý luận giấc ngủ cổ. Ai từng ăn no rồi đi nằm, uống rượu bữa tối, hay uống trà đặc buổi chiều đều biết:

• Ăn no sát giờ ngủ dễ đầy bụng, trào ngược; khuyến cáo phổ thông là ăn xong bữa tối cách giờ ngủ vài tiếng.
• Rượu bia làm dễ thiếp đi nhưng giấc ngủ nửa sau vụn, hay tỉnh giấc, hay đi tiểu đêm.
• Trà, cà phê chứa chất kích thích có thể còn tác dụng nhiều giờ sau khi uống; người nhạy cảm nên dừng từ đầu giờ chiều.
• Nhịn đói đi ngủ cũng khó ngủ không kém — "bất hoà" theo cả hai chiều.

Đông y về sau mở rộng câu này thành cả một nhóm mất ngủ do Tỳ Vị: ăn uống thất thường, đàm thấp, thức ăn tích trệ. Gốc của nhóm này ở bài Tỳ Vị là gốc hậu thiên.

Sách xưa chia mất ngủ thế nào

Đông y gọi mất ngủ là "bất mị" hay "thất miên". Trương Cảnh Nhạc đời Minh, trong Cảnh Nhạc Toàn Thư, chia gọn: mất ngủ tuy nhiều nguyên do, nhưng chỉ cần nắm hai chữ "tà" và "chính" là đủ (đại ý). Có tà quấy nhiễu thì là thực; không có tà mà mất ngủ thì là chính khí hư, thường do doanh huyết không đủ.

Sách giáo khoa Đông y ngày nay chia nhỏ ra nhiều thể. Bảng dưới chỉ để hiểu ngôn ngữ thầy thuốc dùng, không để tự xếp mình vào ô nào:

Điều đáng học từ bảng này không phải là tên thể, mà là cách nhìn: Đông y không coi mất ngủ là một bệnh riêng của giấc ngủ, mà là triệu chứng của cả con người — cảm xúc, ăn uống, sức lực. Cách nhìn ấy trùng với y học giấc ngủ hiện đại, nơi mất ngủ luôn được hỏi kèm lo âu, trầm cảm, đau mạn tính, bệnh tuyến giáp, thuốc đang dùng. Chuyện cảm xúc và tạng phủ có ở bài ngũ chí.

Giấc mơ trong Linh Khu

Linh Khu có hẳn một thiên về giấc mơ, Dâm Tà Phát Mộng. Sách cho rằng khi tà khí quấy vào trong, hồn phách không yên nên sinh mộng; rồi kể một loạt tương ứng: âm khí thịnh thì mơ lội nước lớn mà sợ, dương khí thịnh thì mơ lửa lớn thiêu đốt, âm dương đều thịnh thì mơ đánh nhau; trên thịnh thì mơ bay, dưới thịnh thì mơ rơi; đói thì mơ lấy, no thì mơ cho (đại ý).

Đọc đoạn này nên nhớ hai điều. Một, đây là lý thuyết y học về mộng — mộng như triệu chứng của mất cân bằng trong người — chứ không phải đoán điềm. Hai, ý "đói thì mơ lấy, no thì mơ cho" rất gần với quan sát hiện đại rằng trạng thái cơ thể và cảm xúc ban ngày đi vào giấc mơ. Mơ nhiều, mơ dữ liên tục mà kèm mệt mỏi, lo âu thì nên kể với bác sĩ, không cần tra sách giải mộng.

Khi nào mất ngủ phải đi khám

Một vài đêm khó ngủ vì lo, vì đổi chỗ, vì trời nóng là chuyện bình thường. Nhưng nên đi khám khi:

• khó vào giấc, hay thức giấc, hoặc dậy quá sớm từ ba đêm mỗi tuần trở lên, kéo dài từ ba tháng — đây là ngưỡng các bác sĩ dùng để gọi là mất ngủ mạn tính; kéo dài vài tuần mà ảnh hưởng công việc cũng đã nên khám;
• ngáy to, người nằm cạnh thấy ngưng thở từng lúc, sáng dậy đau đầu, ban ngày buồn ngủ;
• buồn bã, mất hứng thú, lo lắng liên tục đi kèm mất ngủ;
• đang dùng thuốc ngủ tự mua, hoặc đã phải tăng liều mới ngủ được.

Một điều ít người biết: với mất ngủ mạn tính, các hướng dẫn y khoa hiện nay xếp liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ là lựa chọn đầu tay, trước cả thuốc. Liệu pháp này gồm những việc nghe rất "dưỡng sinh": cố định giờ dậy, chỉ lên giường khi buồn ngủ, không nằm trằn trọc lâu trên giường, bớt ngủ bù ban ngày, xử lý những ý nghĩ lo âu về giấc ngủ. Cũng đừng tự dùng thuốc an thần thảo dược kéo dài mà không hỏi thầy thuốc, nhất là khi đang dùng thuốc khác.

Sách cổ nói gì

Người nằm thì huyết về Can. — Tố Vấn, Ngũ Tạng Sinh Thành

Bình: câu này nói nghỉ ngơi là lúc cơ thể "thu về" để nuôi lại. Đọc nó như lời nhắc giữ giấc ngủ đều đặn thì đúng; đọc nó thành "thức qua giờ này là gan hỏng" thì đã đi quá chữ của sách.

Dương khí hết, âm khí thịnh thì mắt nhắm; âm khí hết mà dương khí thịnh thì tỉnh dậy. — Linh Khu, Khẩu Vấn

Vị không hoà thì nằm không yên. — Tố Vấn, Nghịch Điều Luận

Bình: hai câu trên là lý thuyết, câu dưới là kinh nghiệm. Kinh nghiệm thì ai cũng kiểm được bằng bữa tối của mình; lý thuyết thì nên đọc như một hình ảnh của người xưa về chuyện thức – ngủ.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, Can, Tâm, Tỳ, vệ khí là khái niệm của một mô hình, không trùng với cơ quan giải phẫu. Đừng đọc "huyết về Can" thành lời khuyên về gan, đừng mua "thuốc mát gan" để chữa mất ngủ.

Thứ hai, những phần của Nội Kinh khớp với khoa học hiện đại — người già ngủ ít và nông, ăn no khó ngủ, trạng thái "dương không vào âm" giống kích hoạt thần kinh — là quan sát tốt. Những phần như phân thể mất ngủ là khung chẩn đoán riêng của Đông y, cần thầy thuốc có nghề áp dụng.

Thứ ba, mất ngủ kéo dài có nhiều nguyên nhân cần loại trừ: ngưng thở khi ngủ, trầm cảm, lo âu, bệnh tuyến giáp, đau mạn tính, tác dụng phụ của thuốc. Dưỡng sinh không thay được việc khám những nguyên nhân ấy.

Việc nên làm

1. Giữ giờ dậy cố định mỗi ngày, kể cả cuối tuần; giờ ngủ sẽ tự ổn theo.
2. Ăn tối xong cách giờ nằm vài tiếng; bớt rượu bia buổi tối, bớt trà cà phê sau đầu giờ chiều.
3. Buổi sáng ra ngoài trời có nắng một lúc; buổi tối giảm đèn sáng, màn hình.
4. Không nằm trằn trọc quá lâu: không ngủ được thì dậy làm việc nhẹ trong ánh sáng dịu, buồn ngủ mới lên giường lại.
5. Với ông bà: chấp nhận ngủ ít hơn là bình thường; ngáy to, ngủ gật nhiều ban ngày thì đưa đi khám.
6. Mất ngủ từ ba đêm mỗi tuần, kéo dài nhiều tuần: đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần, kể cả khi muốn dùng thêm Đông y.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn: thiên Ngũ Tạng Sinh Thành; thiên Nghịch Điều Luận.
• Hoàng Đế Nội Kinh — Linh Khu: thiên Khẩu Vấn; thiên Đại Hoặc Luận; thiên Doanh Vệ Sinh Hội; thiên Dâm Tà Phát Mộng.
• Vương Băng — chú Tố Vấn (đời Đường), đoạn giải "nhân ngọa huyết quy ư can" (đại ý).
• Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư, mục Bất mị (đại ý).
• Hướng dẫn điều trị mất ngủ mạn tính của các hội y khoa quốc tế, phần liệu pháp nhận thức – hành vi (đại ý).