Dương trạch tam yếu: cửa, phòng chủ, bếp — và nên sửa cái nào trước khi chỉ sửa được một

Dương trạch tam yếu là ba thứ người xưa xét đầu tiên khi xem một ngôi nhà: cửa (môn), phòng chủ (chủ) và bếp (táo). Sách Dương Trạch Tam Yếu đặt cửa lên đầu vì đó là chỗ khí vào nhà. Nhưng khi chỉ sửa được một thứ, thứ tự thực tế thường đảo lại: dời chỗ ngủ trước, rồi bếp, cửa sau cùng.

Ba chữ môn, chủ, táo nghĩa gốc là gì

Chữ môn dễ hiểu: cửa, chỗ người và gió ra vào. Chữ táo là bếp, chỗ nấu cái ăn nuôi cả nhà. Chữ khó là chủ.

Nhiều trang mạng dịch "chủ" là "phòng ngủ của chủ nhà". Đọc trong ngữ cảnh nhà cổ Trung Hoa — nhiều dãy nhà quanh sân — thì "chủ" là gian chính: dãy cao nhất, rộng nhất, nơi đặt bàn thờ, nơi người đứng đầu gia đình ngồi và ngủ. Sách bàn về chuyện dãy nào cao thì dãy đó làm chủ cả khu, chứ không bàn chuyện đặt giường. Khi nhà chỉ còn là một khối duy nhất như nhà phố, căn hộ, cách hiểu "phòng chủ" mới hợp lý dần lên: gian chính đã nhập vào cả căn, nên người ta lấy chỗ người trụ cột nằm ngủ làm "chủ".

Hiểu như vậy để thấy một điều: Tam Yếu không phải ba món đồ cần bày cho đúng, mà là ba chức năng: chỗ khí vào, chỗ người ở lâu nhất, chỗ nuôi dưỡng. Nhà hiện đại có thứ sách xưa không có (nhà vệ sinh trong nhà, cầu thang, gara), nhưng ba chức năng này vẫn còn nguyên.

Cửa: lấy cửa nào

Sách xếp cửa đứng đầu vì cả nhà nhận khí qua đó. Câu hỏi thật ở nhà Việt hôm nay là: nhà có ba bốn lối vào thì cửa nào là "môn"?

• Nhà phố có cửa cuốn và cửa kính bên trong: cửa cuốn mở cả ngày làm chỗ để xe, người ra vào qua đó — đây là cửa thật. Cửa kính chỉ là lớp ngăn bên trong.
• Nhà có cổng và cửa nhà: Bát Trạch phân hai lớp — cổng ngoài là đại môn, cửa vào nhà là cửa trong. Cổng quyết định thế ngoài, cửa nhà quyết định trong nhà. Cổng lệch với cửa nhà là bình thường, không cần sửa cho thẳng hàng.
• Nhà cửa chính đóng quanh năm, cả nhà đi cửa hông hoặc cửa sau: thầy đi xem nhà thật sẽ hỏi "nhà mình đi lối nào?" trước khi đo. Cửa không ai đi thì khí cũng không qua đó; lối cả nhà dùng mới là lối khí vào.
• Căn hộ chung cư: cửa căn hộ mở ra hành lang. Đây là chỗ các phái tranh cãi nhiều nhất, bàn riêng ở bài lập tinh bàn căn hộ.

Xác định cửa là việc đầu tiên vì mọi phép tính sau đều lấy nó làm gốc. Ghi vị trí cửa theo phương nhìn từ tâm nhà, không phải theo hướng mặt cửa nhìn ra — cửa ở góc Đông Nam của nhà hướng Nam vẫn là cửa nằm ở phương Đông Nam.

Chủ và bếp đứng ở đâu so với cửa

Trong dòng sách Bát Trạch mà Tam Yếu thuộc về, ba thứ được xét theo quan hệ với nhau, không xét riêng từng thứ. Phép đọc gọn nhất:

1. Đứng ở tâm nhà, ghi phương của cửa, phương của phòng chủ, phương của bếp (tám phương, mỗi phương 45 độ).
2. Cửa và phòng chủ nên cùng một nhóm: nhóm Khảm, Ly, Chấn, Tốn (Bắc, Nam, Đông, Đông Nam) hoặc nhóm Càn, Khôn, Cấn, Đoài (Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc, Tây). Đây là phép Đông tứ trạch, Tây tứ trạch áp giữa các bộ phận của nhà, không phải giữa người với nhà — xem bài Đông tứ trạch, Tây tứ trạch.
3. Bếp thì ngược: vị trí bếp đặt ở phương xấu so với cửa, còn miệng bếp quay về phương tốt. Đó là câu "bếp tọa hung hướng cát" — giải kỹ ở bài bếp tọa hung hướng cát.

Cái người mới học hay bỏ qua: cặp cửa – chủ cùng nhóm thì tốt, nhưng mức tốt khác nhau. Bốn quan hệ cát xếp theo sách là Sinh Khí, Diên Niên, Thiên Y, Phục Vị. Cửa ở Bắc, phòng chủ ở Đông Nam là Sinh Khí; cửa Bắc, phòng chủ Nam là Diên Niên; cửa Bắc, phòng chủ Đông là Thiên Y. Cả ba đều thuận, không cần sửa cái đang Thiên Y cho thành Sinh Khí.

Ví dụ một căn nhà phố hướng Nam

Nhà ống 4 x 18 mét, mặt tiền nhìn hướng Nam, cửa cuốn chiếm cả mặt tiền. Tầng 2 có phòng ngủ chính ở phía sau, bếp ở góc sau tầng trệt lệch về phía Tây.

• Cửa ở phương Nam (Ly).
• Phòng ngủ chính ở phía sau, tức phương Bắc (Khảm). Ly với Khảm là Diên Niên — thuận.
• Bếp ở góc sau phía Tây, tức Tây Bắc (Càn). Ly với Càn là Tuyệt Mệnh — một phương xấu so với cửa. Theo sách, bếp đặt ở đây là đúng ý "tọa hung". Việc còn lại là cho miệng bếp, núm vặn, chỗ người đứng nấu quay về một trong bốn phương Bắc, Nam, Đông, Đông Nam.

Căn nhà này không cần sửa gì về Tam Yếu. Người chủ hỏi vì nghe nói "bếp góc Tây Bắc là hoả thiêu thiên môn". Câu đó có thật trong truyền khẩu, nhưng thuộc một lối đọc khác (ngũ hành của quẻ Càn); trong phép Tam Yếu, vị trí này lại hợp. Hai cách nói trái nhau thì phải hỏi đang theo phép nào, không cộng dồn mọi lời kiêng lại với nhau.

Khi chỉ sửa được một thứ: thứ tự thực tế

Sách xếp thứ tự quan trọng: cửa, chủ, bếp. Nhưng thầy đi xem nhà thật phải tính thêm hai cột nữa — sửa có được không và sửa tốn bao nhiêu:

Từ bảng này ra thứ tự khi chỉ làm được một việc:

1. Chỗ ngủ trước. Một người nằm ở đó bảy tám tiếng mỗi ngày, lâu hơn mọi chỗ khác trong nhà. Đổi phòng hoặc đổi đầu giường gần như không tốn gì. Nếu cửa đang không hợp nhóm với phòng chủ, cách rẻ nhất là chọn phòng khác cùng nhóm với cửa làm phòng chủ.
2. Bếp sau. Thường chỉ cần xoay hướng đứng nấu hoặc đổi vị trí bếp từ trên cùng một mặt bếp. Dời cả hệ bếp ga, máy hút mùi, ống thoát là việc lớn, chỉ làm khi đằng nào cũng sửa bếp.
3. Cửa sau cùng. Không phải vì cửa kém quan trọng, mà vì sửa cửa là sửa kết cấu, mặt tiền, có khi đụng giấy phép xây dựng. Nhà có hai lối đi thì đổi lối dùng hằng ngày trước khi nghĩ tới đục tường.

Chiều ngược lại cũng đúng: nếu cửa đã không đổi được, đừng tốn công tìm "cửa hợp tuổi". Lấy cửa làm mốc cố định, rồi xếp phòng chủ và bếp cho hợp với nó. Đó là đúng tinh thần sách: cửa làm gốc, hai thứ kia theo cửa.

Ba lỗi hay gặp khi áp Tam Yếu

• Đo hướng thay cho đo vị trí. Tam Yếu xét cửa, phòng, bếp nằm ở phương nào tính từ tâm nhà. Nhiều người cầm điện thoại đo "cửa nhìn ra hướng nào" rồi tra bảng — tra nhầm hoàn toàn.
• Lấy tâm sai. Nhà ống dài, tâm nằm ở giữa chiều sâu, không phải ở phòng khách. Lấy tâm sai một hai mét là phòng ngủ đổi sang phương khác. Cách lấy tâm nhà dài hẹp ở bài nhà ống huyền không.
• Nhà nhiều tầng. Phòng chủ ở tầng 2 thì đo từ tâm tầng 2 (thường trùng tâm tầng trệt nếu nhà xây thẳng). Nhà có tầng trên đua ra, tầng dưới thụt vào thì tâm hai tầng lệch nhau — đo riêng.

Sách cổ nói gì

Bình: Hoàng Đế Trạch Kinh là một trong những sách trạch kinh cổ còn lưu truyền (tên gắn Hoàng Đế là theo truyền thống, văn bản hiện còn muộn hơn nhiều). Sách đã coi cửa là thứ người ta nhìn thấy đầu tiên, như mũ đai trên người. Nhưng cũng chính câu ấy xếp cửa ngang hàng với áo quần — tức là thứ thay được — chứ không phải thân thể.

Dương Trạch Tam Yếu, theo truyền thống gắn tên Triệu Cửu Phong đời Thanh, đại ý nói: xem nhà có ba điều cốt yếu là cửa, chủ, bếp; cửa và chủ tương sinh thì nhà yên, bếp phải đặt chỗ đè được cái xấu mà miệng bếp hướng về chỗ tốt. Sách vẽ rất nhiều sơ đồ "cửa ở đây, chủ ở đó" theo tám quẻ — tức là một sách thực hành, viết cho người đi xem nhà, không phải sách lý luận.

Bình: điểm đáng giữ của sách là xét ba thứ trong quan hệ với nhau. Điểm nên để lại là phần luận số con cái, số đời phát đạt theo từng sơ đồ — đó là lời đoán của người xưa ghép vào phép đo, không đứng được khi tách khỏi bối cảnh.

Đọc cho đúng mức

Tam Yếu thuộc dòng Bát Trạch: xét nhà như một bàn cố định, không đổi theo thời gian. Phái Huyền Không xét nhà theo vận, theo năm — cùng một cửa có thể đang đón sao vượng của vận 9 dù Tam Yếu xếp nó vào phương xấu. Hai phép trái nhau thì đừng vội đục cửa theo bên nào; xem bài Bát Trạch và Huyền Không nói ngược nhau thì nghe ai và nhà theo vận 9.

Một giới hạn nữa: sách viết cho nhà đất có sân, nhiều dãy, khí hậu phương Bắc Trung Hoa. Ở Việt Nam, phòng ngủ hướng Tây đón nắng chiều, bếp không có cửa sổ thoát hơi, cửa chính đặt ngay đầu dốc ngập — mấy chuyện đó tác động lên người ở rõ hơn mọi quan hệ quẻ. Sửa cái thấy được trước, rồi mới bàn cái tính ra.

Tam Yếu cũng không nói gì về người. Phần "nhà hợp với tuổi ai" là việc của phép cung phi, nằm ở các site khác; bài này chỉ bàn các bộ phận của nhà với nhau.

Việc nên làm

• Vẽ mặt bằng từng tầng lên giấy kẻ ô, đánh dấu tâm, chia tám phương, ghi cửa dùng hằng ngày, phòng chủ, bếp.
• Nếu cửa và phòng chủ khác nhóm: thử chọn lại phòng chủ trước, đừng nghĩ ngay tới đục cửa.
• Bếp: xoay miệng bếp và chỗ đứng nấu về phương tốt so với cửa; giữ vị trí bếp nếu nó đang ở phương xấu — đó là chỗ đúng của bếp.
• Có sửa lớn thì xem thêm sao năm và hướng kiêng của năm trước khi động thổ.

Nguồn tham khảo

• Dương Trạch Tam Yếu, theo truyền thống gắn tên Triệu Cửu Phong (đời Thanh) — phần cửa, chủ, bếp và các sơ đồ tám quẻ.
• Bát Trạch Minh Kính, gắn tên Dương Quân Tùng, văn bản lưu hành đời Thanh — phần "bếp tọa hung hướng cát".
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn so ngôi nhà với thân người.