Gầm giường để đồ: quan niệm 'khí lưu thông' và chuyện bụi, ẩm, côn trùng

Để đồ dưới gầm giường không phạm điều gì trong các sách dương trạch: Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu xét cửa, phòng chủ, bếp và chỗ đặt giường, không bàn cái gầm. Lời "gầm giường phải thoáng cho khí lưu thông" là cách nói đời sau. Lý do thật đáng nghe là bụi, ẩm và côn trùng — xử lý được bằng hộp kín và cách chọn giường.

Các sách dương trạch xét gì ở chiếc giường

Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong, đại ý: nhà có ba điều cốt yếu là cửa, chủ, bếp — cửa là chỗ khí vào, "chủ" là phòng của người đứng đầu nhà, bếp là chỗ nuôi người. Bát Trạch Minh Kính, đại ý: lấy toạ nhà và mệnh người ở để chia tám phương thành cung cát, cung hung; phòng chủ và giường nên rơi vào cung cát. Thẩm Thị Huyền Không Học đời sau thì xét sao bay tới từng cung theo vận, theo năm.

Cả ba hệ đều coi chiếc giường là một điểm trên mặt bằng nhà: nó nằm ở cung nào, đầu quay về đâu, cửa phòng mở về phía nào. Không hệ nào hỏi bên dưới tấm phản có gì. Lỗ Ban Kinh — sách nghề mộc in đời Minh — có phần làm đồ gỗ trong nhà và phép chọn số đo theo thước Môn Quang, nhưng cũng chỉ bàn kích thước, không bàn công năng cái gầm.

Chúng tôi không tìm thấy điều kiêng "gầm giường để đồ" trong các sách dương trạch chính — khác với giường đối diện cửa hay đầu giường tựa tường, vốn ít nhiều có gốc trong phép xét phòng chủ.

Giường của người xưa: sập, phản và cái gầm

Điều kiêng không có trong sách còn vì một lý do đơn giản hơn: giường xưa phần nhiều không có gầm đáng kể.

• Sập của nhà khá giả là một khối gỗ nặng, mép có diềm (dạ cá) chạy quanh che gần hết gầm; có kiểu sập làm thành hộp gỗ liền. Bên dưới tối và kín, không phải chỗ để đồ hằng ngày.
• Phản là mấy tấm ván ghép kê trên mễ hoặc chân thấp. Gầm phản ở nhà nông thì có: chỗ đặt chum gạo, thúng, đôi guốc, cái bô đêm. Không ai coi đó là điều cần kiêng — nhà một gian, đồ phải để đâu đó.
• Giường tre, chõng tre thì gầm thoáng, nhưng thấp, và người ta năng khiêng ra sân phơi, dội nước.

Chuyện gầm giường từng là chỗ đặt đồ có chủ ý còn thấy rõ ở tục nằm than: sản phụ nằm phản, bên dưới đặt lò than hồng cho ấm. Nhiều nơi còn đặt con dao, cái kéo dưới chiếu hay gầm giường mẹ con mới sinh để "trấn". Cùng một cái gầm, tục cũ đặt dao vào, lời khuyên mới lại bảo đừng để dao kéo — hai lời đối nghịch nhau, đủ thấy đây là vùng của tục lệ, không phải của phép tắc.

Riêng tục nằm than nay đã bị y tế khuyên bỏ: than cháy trong phòng kín sinh khí độc, đã có những ca ngộ độc ở sản phụ và trẻ sơ sinh. Chuyện giữ ấm cho trẻ sơ sinh mà không ủ quá nóng, theo cả sách nuôi trẻ xưa lẫn nhi khoa, có ở bài đặt nôi em bé.

"Khí lưu thông dưới gầm giường" từ đâu ra

Câu này xuất hiện nhiều trong sách phong thủy phổ thông từ cuối thế kỷ 20, nhất là những sách gắn phong thủy với chuyện dọn bớt đồ đạc. Lý lẽ đại ý: người nằm trên giường suốt đêm, "khí" quanh giường cần lưu thông; đồ chất dưới gầm làm khí "tù", lâu ngày ảnh hưởng giấc ngủ, sức khoẻ.

Đặt cạnh sách cũ, lập luận này có hai chỗ hở:

1. Chữ khí trong Bát Trạch và Huyền Không là khí của phương vị, đi theo cửa và hướng, đo bằng la kinh. Nó không phải luồng không khí chui qua khe hở dưới tấm phản. Đem hai nghĩa trộn vào nhau là đổi khái niệm.
2. Nếu "khí tù" dưới gầm là điều hệ trọng, thì những chiếc sập có diềm che kín gầm, những kiểu giường hộp gỗ liền của nhà khá giả xưa phải là thứ phạm nặng nhất. Sách không hề nói vậy.

Tuy thế, lời khuyên "gầm giường nên thoáng" vẫn có phần đúng — chỉ là đúng vì lý do khác. Dịch sang ngôn ngữ đo được, "khí tù" chính là không khí ẩm đọng, bụi tích, chỗ tối cho côn trùng trú. Khí hậu nóng ẩm của Việt Nam làm cả ba nặng thêm.

Ba lý do có thật: bụi, ẩm, côn trùng

Bụi và mạt bụi nhà. Gầm giường là chỗ ít được lau nhất trong phòng ngủ, trong khi chăn đệm rơi ra rất nhiều vảy da, sợi vải. Mạt bụi nhà sống nhờ thứ đó, ưa nơi ấm và ẩm, là một nguồn gây dị ứng hay gặp ở người viêm mũi dị ứng, hen. Đồ chất kín gầm khiến không lau tới được, bụi tích hàng tháng ngay dưới chỗ nằm.

Ẩm. Miền Bắc có mùa nồm, thường rơi vào cuối đông sang xuân, khoảng tháng Hai đến tháng Tư dương lịch; nền gạch đổ mồ hôi, góc tối đọng hơi nước. Gầm giường kín là góc tối nhất phòng. Đồ vải, giấy, các-tông để sát nền qua một mùa nồm dễ mốc. Nhà tầng trệt, nhà ống sát mặt đất bị nặng hơn căn hộ tầng cao.

Có một chỗ ẩm ít ai để ý: mặt dưới của nệm. Giường hộc, giường bục có mặt phản là tấm gỗ liền, nệm đặt lên đó không thoát hơi được. Người nằm thải hơi ẩm suốt đêm, hơi đi xuống gặp tấm ván lạnh thì đọng lại. Mùa nồm, lật nệm lên thấy mặt dưới lốm đốm mốc là chuyện nhiều nhà gặp.

Côn trùng, chuột. Hộp các-tông là thức ăn của mối và chỗ đẻ của gián. Nhà ống tầng trệt, nhà gần chợ, gần cống thì chuột hay men theo chân tường vào góc tối. Gầm giường chất các-tông, túi ni lông, giấy báo cũ là cho chúng một cái tổ ngay dưới chỗ ngủ.

Những thứ nên và không nên để dưới gầm

Còn những thứ dân gian kiêng riêng — ảnh người đã khuất, quần áo cũ của người mất, đồ cúng — nếu nhà còn giữ thì hợp lẽ hơn hết là cất vào chỗ trang trọng, khô ráo. Lý do không cần đến "khí": đó là đồ của người thân, để dưới gầm giường cạnh đôi dép thì không đẹp lòng ai.

Giường hộc kéo cho căn hộ nhỏ: chọn loại nào

Căn hộ một phòng ngủ, phòng ngủ 9 m² thì gầm giường là mấy trăm lít chỗ chứa không thể bỏ phí. Vấn đề là dùng sao cho sạch. Ba kiểu giường hay gặp:

Một vài chi tiết thợ làm lâu năm hay dặn:

• Mặt phản nên là nan gỗ hoặc tấm ván có khoan lỗ thoát hơi, không phải tấm gỗ công nghiệp liền. Đây là cách rẻ nhất để nệm không mốc mặt dưới.
• Đáy hộc không đặt sát nền. Kê chân cao vài phân hoặc lót tấm nhựa, để nền ẩm mùa nồm không thấm thẳng vào gỗ.
• Gỗ công nghiệp chịu ẩm kém ở cạnh cắt: cạnh nào không dán chỉ là chỗ nước ngấm vào, phồng lên sau một hai mùa. Nhờ thợ dán kín mọi cạnh trong hộc, kể cả mặt khuất.
• Phòng chật thì chọn ben hơi hơn ngăn kéo. Ngăn kéo hai bên giường kê sát tường chỉ dùng được một bên; trong phòng 3 x 3 m, ngăn kéo cuối giường thường đụng cửa tủ áo. Các phương án kê giường phòng chật có trong bài phòng ngủ nhỏ 9 m².
• Dấu mối là những đường đất mảnh men theo chân gỗ, mặt sau hộc — thấy là gọi thợ xử lý ngay, đừng chỉ lau đi.

Chiều cao giường hộc theo thước Lỗ Ban

Giường hộc, giường nâng thường cao hơn giường thường vì phải chừa lòng hộc. Ai muốn đặt số đo theo thước Lỗ Ban thì đây là chỗ đáng xem, vì chỉ cần nâng thêm vài phân là đổi cung.

Tính bằng thước 42,9 cm (thước của đồ khối đặc như giường, tủ) trong công cụ của site, chiều cao khung giường — đo từ nền tới mặt phản, chưa tính nệm — có một đoạn đỏ liền khá rộng: từ khoảng 37,5 cm đến 48,3 cm (cung Bản nối sang cung Tài). Làm tròn vào trong, khung cao 38 – 48 cm đều rơi cung đỏ. Ra ngoài đoạn đó, 50 cm rơi cung Bệnh (đen).

Hai đầu đoạn là chỗ nên tránh: 48 cm chỉ cách ranh giới cung Bệnh khoảng 2,6 mm, 38 cm cách ranh giới cung Hại khoảng 4,6 mm — gỗ co ngót hay thợ cắt lệch một chút là sang cung đen. Chiều cao như 42, 45 hay 46 cm nằm sâu trong đoạn đỏ, cách ranh giới từ 9 mm trở lên. Giường nâng thiết kế sẵn 50 cm thì hạ khung xuống khoảng 46 – 47 cm là vừa đoạn đỏ, vừa không ảnh hưởng mấy tới thể tích hộc. Muốn thử con số khác, dùng thước Lỗ Ban; về chiều rộng, chiều dài giường xem bài kích thước giường theo thước Lỗ Ban.

Thước Lỗ Ban là lệ nghề để chọn con số khi còn được chọn; với người lớn tuổi, ngồi mép giường mà bàn chân chạm đất, đầu gối vuông góc vẫn là điều cần trước.

Đọc cho đúng mức

Không có cơ sở trong sách dương trạch để nói đồ dưới gầm giường gây bệnh, gây bất hoà hay làm "tắc" vận nhà. Những sách xét lý khí đặt câu hỏi về phương vị, không về cái hộp dưới tấm phản. Nếu bạn để đồ dưới gầm sạch sẽ, khô ráo, lau được, thì theo cả sách lẫn lẽ thường đều không có gì phải băn khoăn.

Điều nên tách bạch là ba tầng:

• Sách (Bát Trạch, Tam Yếu, Huyền Không): không bàn gầm giường.
• Tục lệ dân gian: có, nhưng mỗi nơi một kiểu và có khi ngược nhau — nơi đặt dao kéo dưới giường sản phụ, nơi lại kiêng dao kéo dưới gầm.
• Lý do thực tế: bụi, ẩm, côn trùng, an toàn cháy nổ — đo được, sửa được.

Lời một số thầy hiện đại kiểu "phòng có sao xấu bay tới thì đừng để đồ kim loại dưới giường" là suy diễn từ phép hoá giải ngũ hành đời sau, không phải điều sách gốc viết cho cái gầm. Muốn biết phần nào của phong thủy là kinh nghiệm khí hậu, phần nào là tín niệm, có bài riêng: phong thủy có khoa học không. Các điều khác của phòng ngủ có nguồn từ đâu, xem bài trụ phong thủy phòng ngủ.

Việc nên làm

• Lôi hết đồ dưới gầm ra một lần, bỏ toàn bộ hộp các-tông, giấy báo, túi ni lông cũ.
• Đồ giữ lại cho vào hộp nhựa có nắp; chăn bông trái mùa dùng túi hút chân không.
• Không để dưới gầm: pin sạc, đồ đang sạc điện, bình ga mini, dung môi, đồ ăn, giày dép đi ngoài đường.
• Giường hộc, giường nâng: chọn mặt phản nan hoặc có lỗ thoát hơi, dán kín cạnh gỗ trong hộc, đáy hộc không sát nền.
• Mỗi đầu và cuối mùa nồm mở hết hộc ra lau, phơi đồ, xem có dấu mối không.
• Muốn theo thước Lỗ Ban thì đặt khung giường mới cao khoảng 42 – 46 cm, nằm sâu trong đoạn đỏ 38 – 48 cm.
• Người nhà bị viêm mũi dị ứng, hen: ưu tiên gầm hở dễ lau hơn là hộc kín, và hỏi bác sĩ về cách giảm mạt bụi trong phòng.

Nguồn tham khảo

• Bát Trạch Minh Kính — đề Dương Quân Tùng, Nhược Quan Đạo Nhân biên đính, đời Thanh; phần phòng chủ và chỗ đặt giường theo cung cát (đại ý).
• Dương Trạch Tam Yếu — Triệu Cửu Phong, đời Thanh; ba điều cửa, chủ, bếp (đại ý).
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính), khắc in đời Minh; thước Môn Quang và phần đồ gỗ trong nhà (đại ý).
• Số đo Lỗ Ban tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc (`ThuocLoBan::tra`, `ThuocLoBan::doanTot`, thước 42,9 cm, mỗi cung 53,625 mm).