Giải mộng theo sách cổ: "Chu Công giải mộng" là sách gì, từ chức quan đoán mộng đời Chu đến bản chép tay Đôn Hoàng

"Chu Công giải mộng" là tên chung cho các sách đoán mộng dân gian Trung Hoa, mượn danh Chu Công Đán đời Chu nhưng không phải do ông viết. Dạng cổ nhất còn thấy là các bản chép tay đời Đường – Ngũ Đại tìm được ở Đôn Hoàng. Sách xếp giấc mơ theo đề mục (trời đất, người, vật) và ghi mỗi hình ảnh một điềm.

Phần lớn trang "giải mộng" hiện nay chỉ chép lại những dòng điềm ấy, thường kèm con số cờ bạc. Bài này làm ngược lại: kể cái tên Chu Công dính vào giấc mơ từ đâu, người xưa phân loại giấc mơ thế nào, văn bản cổ còn lại trông ra sao, và tâm lý học hôm nay nói gì. Không có con số nào trong bài này, và cũng không có trong sách cổ.

Vì sao lại là Chu Công

Chu Công Đán là em vua Vũ Vương nhà Chu, người được Nho gia coi là bậc thánh đặt ra lễ nhạc. Ông không để lại sách nào về giấc mơ. Cái tên của ông gắn với giấc mơ qua một câu của Khổng Tử:

Dịch: Ta suy yếu lắm rồi! Đã lâu lắm ta không còn mơ thấy Chu Công. — Luận Ngữ, thiên Thuật Nhi

Khổng Tử nói câu ấy để than rằng chí hướng của mình đã mòn, không còn mơ về người mình noi theo. Người đời sau đọc theo một lối khác: Chu Công là người "hiện vào giấc mơ". Từ đó "mộng kiến Chu Công", rồi "Chu Công giải mộng", thành tên gọi quen cho mọi chuyện mộng mị. Trong tiếng Việt, "đi gặp Chu Công" còn là cách nói vui cho đi ngủ.

Đây là trường hợp điển hình của một cái tên được mượn: sách giải mộng muốn có uy tín nên gắn tên một bậc thánh, và câu Luận Ngữ cho sẵn chỗ để gắn.

Người xưa phân loại giấc mơ thế nào

Trước khi có sách giải mộng dân gian, nhà Chu đã có chức quan lo việc này. Chu Lễ, phần Xuân quan, chép chức Chiêm mộng (quan đoán mộng) và chia mộng làm sáu loại:

Nhìn bảng sẽ thấy một điều đáng ngạc nhiên: năm trong sáu loại được đặt tên theo trạng thái tâm lý của người mơ, không theo nội dung giấc mơ. Người đời Chu đã hiểu rằng ngày nghĩ gì, lo gì, sợ gì thì đêm mơ nấy. Đó là một nhận xét rất gần với tâm lý học hiện đại.

Vương Phù đời Đông Hán, trong thiên Mộng Liệt của sách Tiềm Phu Luận, đi xa hơn: chia mộng thành mười loại, trong đó có mộng do thân thể (đói, no, bệnh) và mộng do thời tiết. Ông cũng nói, đại ý, rằng phần lớn giấc mơ không có điềm gì, và người đoán mộng giỏi phải biết phân biệt giấc mơ nào đáng xét.

Văn bản cổ còn lại: các bản chép tay ở Đôn Hoàng

Đầu thế kỷ hai mươi, trong hang đá Mạc Cao ở Đôn Hoàng người ta tìm được hàng vạn văn thư chép tay, phần lớn từ đời Đường đến đầu đời Tống. Trong đó có nhiều bản sách đoán mộng, có bản mang tên "Tân tập Chu Công giải mộng thư" (sách giải mộng của Chu Công, tập mới).

Những bản này cho thấy mấy điều:

1. Cách xếp theo đề mục đã có từ đời Đường: trời đất và thiên tượng, núi sông, nhà cửa, con người, thân thể, quần áo, đồ dùng, cây cỏ, chim thú… Mỗi đề mục là một danh sách ngắn "mơ thấy X là điềm Y".
2. Lời điềm rất ngắn và không giải thích: không có lý do vì sao X ứng với Y. Đó là kinh nghiệm dân gian được gom lại, không phải hệ thống suy luận như Kinh Dịch.
3. Có nhiều bản khác nhau, cùng một hình ảnh có thể ghi điềm khác nhau. Không có "bản chuẩn" ngay từ đầu.

Các sách "Chu Công giải mộng" in bán đời sau, kể cả bản dịch sang tiếng Việt, đều nối tiếp lối này, thêm bớt rất nhiều. Đời Minh còn có bộ lớn hơn là Mộng Lâm Huyền Giải, gom cả lý thuyết lẫn danh sách điềm.

Một cách đoán mộng cổ hơn: Thi Kinh

Lời đoán mộng cổ nhất còn văn bản có lẽ nằm trong Thi Kinh, bài Tư Can (mừng nhà mới) thuộc phần Tiểu Nhã:

Dịch: Mơ thấy gấu, thấy gấu lớn là điềm sinh con trai; mơ thấy rắn nhỏ, thấy rắn là điềm sinh con gái. — Thi Kinh, Tiểu Nhã, Tư Can

Câu này cho thấy hai điều. Một, đoán mộng thời ấy đã gắn với việc hệ trọng của gia đình (sinh nở) chứ không gắn với tiền bạc. Hai, ngay từ đầu, lời đoán mang định kiến của thời đại: gấu mạnh mẽ cho con trai, rắn mềm mại cho con gái. Đọc hôm nay, ta dẫn câu ấy để hiểu lịch sử chứ không để phán. Bài nằm mơ thấy rắn bàn tiếp về hình ảnh này.

Tâm lý học nói gì về giấc mơ

Khoa học về giấc ngủ cho biết vài điều vững hơn mọi sách điềm:

• Ai cũng mơ, chủ yếu trong giai đoạn ngủ mắt chuyển động nhanh, lặp lại vài lần mỗi đêm. Người "không bao giờ mơ" thật ra là không nhớ giấc mơ.
• Giấc mơ gắn với ngày: nội dung thường lấy chất liệu từ những gì vừa trải qua, lo nghĩ, hay cảm xúc mạnh. Giới nghiên cứu gọi đó là tính liên tục giữa giấc mơ và đời thức. Đây chính là "tư mộng" của Chu Lễ.
• Giấc mơ lo âu rất phổ biến: bị đuổi, rơi, rụng răng, thi trượt, đến muộn. Một giả thuyết cho rằng não dùng giấc mơ để "tập dượt" phản ứng trước mối đe doạ. Xem thêm mơ bị rượt đuổi, mơ rơi và mơ rụng răng.
• Hình ảnh trong mơ mang nghĩa riêng: con rắn với người làm vườn khác với người từng bị rắn cắn. Freud, trong sách Giải thích giấc mơ năm 1900, coi giấc mơ là con đường vào những ước muốn bị dồn nén; các nhà tâm lý sau ông đa số không theo thuyết ấy trọn vẹn, nhưng giữ lại ý rằng nghĩa của giấc mơ nằm ở người mơ, không ở cuốn sách.

Đặt cạnh nhau, sách cổ và tâm lý học không hoàn toàn đối nghịch. Chu Lễ và Vương Phù đã nhận ra mộng do lo nghĩ, do thân thể. Chỗ khác là sách điềm dân gian bỏ qua người mơ và gán cho mỗi hình ảnh một nghĩa cố định.

Về các "sổ mơ" có con số

Trên mạng tràn ngập những bảng "mơ thấy X thì ứng với số Y". Hai điều cần nói rõ:

1. Không có trong sách cổ. Các bản Đôn Hoàng, các bản "Chu Công giải mộng" in đời sau, Mộng Lâm Huyền Giải đều ghi điềm (lành, dữ, có tin, có khách…) chứ không ghi con số để chơi. Gắn giấc mơ với con số cờ bạc là sản phẩm của trò chơi ăn tiền thời hiện đại.
2. Site này không đăng và sẽ không đăng bất kỳ con số nào như vậy, ở bất cứ bài nào về giấc mơ.

Giấc mơ đáng được hiểu, không đáng được đem đặt cược.

Đọc một giấc mơ cho có ích

Nếu một giấc mơ cứ lởn vởn trong đầu, có thể thử năm bước thay cho việc tra bảng điềm:

1. Ghi lại ngay khi thức dậy: hình ảnh, cảm xúc trong mơ, cảm xúc lúc tỉnh.
2. Hỏi "hôm qua mình đã nghĩ gì, lo gì". Phần lớn giấc mơ trả lời ở đây (tư mộng).
3. Hỏi "hình ảnh này với mình nghĩa là gì", không phải "sách ghi là gì".
4. Đọc sách cổ như văn hoá, để biết người xưa nghĩ gì về hình ảnh ấy; giữ lại nếu nó gợi điều có ích, bỏ qua nếu nó chỉ làm mình lo.
5. Để ý tần suất: ác mộng lặp lại nhiều tuần, mất ngủ, lo âu ban ngày là dấu hiệu nên gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.

Sách cổ nói gì

Luận Ngữ, thiên Thuật Nhi (đã dẫn): câu Khổng Tử than không còn mơ thấy Chu Công là gốc của cái tên "Chu Công giải mộng".

Chu Lễ, phần Xuân quan, chức Chiêm mộng, đại ý: quan đoán mộng dựa vào thời tiết, năm tháng, vận hành của mặt trời mặt trăng để xét điềm lành dữ của sáu loại mộng. Bình: ngay trong cung đình nhà Chu, đoán mộng đã không chỉ dựa vào hình ảnh mà còn dựa vào thời điểm và hoàn cảnh, tức là có ngữ cảnh.

Vương Phù, Tiềm Phu Luận, thiên Mộng Liệt, đại ý: mộng có nhiều loại, nhiều giấc mơ chỉ do thân thể, do cảm xúc mà ra; người đoán phải xét kỹ, không phải giấc nào cũng có điềm. Bình: đây là tiếng nói tỉnh táo hiếm hoi trong văn bản cổ về giấc mơ, và rất đáng đặt lên đầu mọi bài giải mộng.

Đọc cho đúng mức

Sách điềm mộng là kinh nghiệm dân gian, không phải hệ thống. Không có lý do nội tại nào để X ứng với Y; các bản lại mâu thuẫn nhau.

Không có bằng chứng giấc mơ báo trước sự việc. Cảm giác "mơ thấy rồi việc xảy ra" thường do trí nhớ chọn lọc: ta nhớ giấc mơ khớp và quên hàng trăm giấc không khớp.

Giấc mơ có giá trị như một tấm gương. Nó phản chiếu lo nghĩ, cảm xúc, sức khoẻ của người mơ. Đọc theo hướng ấy thì có ích; đọc như lời tiên tri thì dễ lo vô cớ.

Tôn trọng niềm tin, nhưng không để nó thay quyết định. Một giấc mơ không phải lý do để huỷ một chuyến đi, một ca mổ, một hợp đồng đã cân nhắc kỹ.

Việc nên làm

1. Để một cuốn sổ nhỏ cạnh giường, ghi giấc mơ ngay khi tỉnh.
2. Bên cạnh mỗi giấc mơ, ghi một dòng "hôm trước mình đang lo gì".
3. Đọc các bài giải mộng trên site như tư liệu văn hoá, không như lời phán.
4. Ác mộng lặp lại kèm mất ngủ kéo dài thì đi khám, đừng chỉ tra sách.
5. Tuyệt đối không đổi giấc mơ ra con số để chơi; đó là đường mất tiền nhanh nhất.

✨Hỏi AI Huyền Học
Hỏi bất cứ điều gì về tử vi, Kinh Dịch, phong thuỷ, ngày tốt xấu.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ, thiên Thuật Nhi.
• Chu Lễ, Xuân quan, chức Chiêm mộng (đại ý về sáu loại mộng).
• Thi Kinh, Tiểu Nhã, bài Tư Can.
• Vương Phù, Tiềm Phu Luận, thiên Mộng Liệt (đại ý).
• Các bản sách đoán mộng chép tay trong văn thư Đôn Hoàng, trong đó có "Tân tập Chu Công giải mộng thư" (đại ý về cấu trúc).
• Mộng Lâm Huyền Giải, đời Minh (nhắc tên, không trích).
• Sigmund Freud, Giải thích giấc mơ (1900); các nghiên cứu về giấc ngủ mắt chuyển động nhanh và giả thuyết liên tục giữa giấc mơ và đời thức.