Xương rồng trong nhà: kiêng vì gai hay vì không hợp chỗ

Xương rồng trong nhà bị kiêng vì gai, theo thuyết "tiêm sát" (vật nhọn chĩa vào người) của phong thủy đời sau; sách cổ không thể bàn loài cây này vì họ xương rồng gốc châu Mỹ, sang châu Á muộn. Lý do thật khiến xương rồng trong nhà hay chết là thiếu nắng: nó cần nắng chiếu trực tiếp khoảng 4 – 6 giờ mỗi ngày. Đặt ở bậu cửa sổ có nắng thì trồng được.

Hai họ cây cùng mang tên "xương rồng"

Người Việt gọi "xương rồng" cho hai nhóm cây khác hẳn nhau:

Cách nhận nhanh: chích nhẹ vào thân, thấy nhựa trắng đục chảy ra là nhóm họ Thầu dầu. Khi cắt tỉa nhóm này nên đeo găng, và rửa tay trước khi dụi mắt.

Phân biệt hai nhóm có ích cho chuyện "sách cổ nói gì" ở mục sau: hàng rào xương rồng ba cạnh quanh vườn là cảnh rất cũ của làng Việt, còn những chậu xương rồng tròn mini trên bàn làm việc là đồ của mấy chục năm gần đây.

Sách cổ không thể nói về xương rồng

Họ Xương rồng thật mọc tự nhiên gần như chỉ ở châu Mỹ. Chúng đến châu Á theo tàu buôn sau thế kỷ 16, và thành cây cảnh phổ biến trong nhà ở Việt Nam muộn hơn nhiều. Các sách nhà ở cổ như Hoàng Đế Trạch Kinh, Bát Trạch Minh Kính không có lời nào về loài cây này, cũng như không có lời nào về cây trồng chậu trong phòng kín. Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, chỉ ví cây cỏ là "lông tóc" của nhà.

Lời kiêng cây gai trong nhà đến từ thuyết "tiêm sát" của phong thủy đời sau, phổ biến qua sách báo phong thủy thế kỷ 20: vật có đầu nhọn chĩa vào người (góc tường, góc tủ, mũi kéo, gai cây) thì gây "sát". Thuyết này là bản thu nhỏ của một ý trong sách loan đầu: thế núi đá nhọn, lởm chởm thường bị xếp vào loại không hợp để đặt nhà, đặt mộ (xem chuyên mục loan đầu). Từ núi thu xuống góc tủ, rồi xuống cái gai bằng một phân, là một quãng suy rộng rất dài.

Và chính các thầy cũng nói ngược nhau: người kiêng xương rồng trong phòng vì "gây sát", người lại khuyên đặt xương rồng ở bậu cửa sổ để "chắn sát" từ ngoài vào. Cùng một cái gai, khi thì là mối lo, khi thì là tấm khiên. Hai lời khuyên này không thể cùng đúng theo nghĩa đen, nên đọc chúng như quan niệm, không như quy tắc.

Lý do thật: xương rồng là cây của nắng

Phần lớn xương rồng bày bán quê ở vùng khô, nắng gắt. Chúng cần:

• Nắng chiếu trực tiếp khoảng 4 – 6 giờ mỗi ngày, tức là chỗ đo được trên 10.000 lux giữa trưa. Phòng khách giữa nhà ống thường chỉ vài trăm lux; cách đo bằng điện thoại có ở bài cây chết trong nhà.
• Đất thoát nước nhanh: trộn nhiều cát thô, sỏi nhỏ, đá trân châu; chậu có lỗ thoát.
• Tưới ít: chỉ tưới khi đất khô hẳn; mùa nóng khoảng 1 – 2 tuần một lần, mùa lạnh ở miền Bắc còn thưa hơn.

Dấu hiệu xương rồng đang thiếu nắng

Xương rồng thiếu sáng không chết ngay, mà vống: phần ngọn mới mọc thon nhỏ lại, nhạt màu, vươn về phía cửa sổ, thân trông như cái chai thắt cổ. Phần đã vống không béo lại được dù sau đó cho ra nắng; cây chỉ mọc tiếp phần mới khỏe hơn từ chỗ thắt.

Sau một thời gian thiếu nắng cộng với tưới theo thói quen, gốc cây mềm, chuyển nâu và thối — đây là cách xương rồng trong nhà "chết" thường gặp nhất. Người ta thấy cây chết rồi nhớ đến lời kiêng; thật ra cây chết vì thiếu nắng và thừa nước.

Xương rồng ghép màu

Loại xương rồng đầu đỏ, đầu vàng, đầu hồng bán nhiều ở chợ hoa là cây ghép: phần đầu màu không có chất diệp lục, không tự nuôi mình được, sống nhờ gốc ghép xanh bên dưới (thường là một đoạn thân cây thanh long). Loại này thường chỉ sống vài năm dù chăm tốt. Đầu màu teo đi sau một hai năm không phải điềm gì cả.

Đặt xương rồng ở đâu cho sống

Cửa sổ hướng nào ở Việt Nam có nắng gì, theo mùa nào, có bảng tính ở bài cây theo hướng nhà.

Gai với trẻ nhỏ và vật nuôi

Đây là lý do thực tế duy nhất để cân nhắc chuyện "gai" trong nhà. Đáng để ý nhất là xương rồng tai thỏ: ngoài gai to còn có những chùm gai lông li ti, chạm vào là dính đầy da, rất khó nhổ bằng tay. Mẹo của người trồng: dán băng dính lên chỗ dính gai rồi bóc ra. Nhà có trẻ nhỏ thì đặt xương rồng trên cao hoặc ngoài ban công.

Đọc cho đúng mức

• Sách phong thủy cổ không bàn xương rồng: họ Xương rồng thật sang châu Á muộn, và nhà xưa không bày chậu cây trong phòng.
• "Tiêm sát" là thuyết đời sau, thu nhỏ từ ý thế núi nhọn trong sách loan đầu; các thầy dùng nó theo hai chiều trái nhau (gai gây sát, gai chắn sát).
• Lời đồn xương rồng "hút bức xạ máy tính" không có cơ sở. Cây không hút được sóng điện từ của màn hình; nếu có lợi gì cho người ngồi máy tính, đó là một chút màu xanh trước mắt.
• Không cần vứt chậu xương rồng vì lời kiêng. Cần dời nó ra chỗ có nắng, hoặc tặng người có ban công.

Việc nên làm

• Xác định nhà mình có chỗ nào được nắng chiếu trực tiếp 4 – 6 giờ mỗi ngày; không có thì chọn cây chịu bóng thay xương rồng.
• Trồng bằng đất trộn nhiều cát thô, sỏi; chậu có lỗ thoát.
• Chỉ tưới khi đất khô hẳn; mùa lạnh tưới thưa hơn nữa.
• Thấy ngọn vống, nhạt màu: dời ngay ra chỗ nắng, không chờ thêm.
• Cắt tỉa xương rồng có nhựa trắng: đeo găng, tránh để nhựa dính mắt.
• Nhà có trẻ nhỏ: đặt chậu trên cao hoặc ngoài ban công, tránh loại tai thỏ có gai lông.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà như thân người, cây cỏ là lông tóc (đại ý).
• Kiến thức thực vật học phổ thông về họ Xương rồng (Cactaceae) và chi Đại kích (Euphorbia) thuộc họ Thầu dầu (tham chiếu chung).