Thủy pháp: nước ôm, nước chảy thẳng, thủy khẩu — và vì sao đường phố được đọc là nước

Thủy pháp là phần loan đầu xét dòng nước quanh một khu đất: nước tới từ đâu, đi qua trước mặt thế nào, ra khỏi vùng ở đâu. Nước uốn vòng ôm lấy khu đất được coi là thế giữ khí; nước cong ngược ra ngoài (phản cung) hay chảy thẳng đâm tới thì cần để ý. Trong phố, nhiều thầy đọc đường sá và dòng xe như nước.

Nước giữ khí, không sinh khí

Táng Thư có câu nổi tiếng: khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Chữ dùng ở vế sau là "giới thủy" — nước làm ranh giới. Nước không phải nguồn khí; nước là đường biên khiến khí đi tới đó thì phải dừng lại.

Hiểu như vậy thì sẽ thấy vì sao thủy pháp không chỉ hỏi "có nước hay không" mà hỏi nước nằm ở đâu, chảy theo dáng nào. Một con sông lớn chảy xa vài cây số không giữ được gì cho khu đất; một con mương nhỏ uốn quanh trước nhà lại là ranh giới rõ ràng. Thủy pháp là phép đọc ranh giới ấy.

Ba đoạn của một dòng nước

Sách chia đường đi của nước quanh một huyệt thành ba đoạn, mỗi đoạn một yêu cầu:

Câu khẩu quyết "thiên môn khai, địa hộ bế" — cửa trời mở, cửa đất đóng — tóm cả bảng: chỗ nước vào nên rộng mở, chỗ nước ra nên hẹp kín. Hình ảnh quen thuộc là cái kho: cửa nhập hàng rộng, cửa xuất có khoá.

Năm dáng nước theo ngũ tinh

Thủy Long Kinh, sách chuyên xem đất vùng sông nước do Tưởng Đại Hồng biên tập đời Thanh, mượn bộ năm dạng núi để gọi tên dáng nước:

"Kim thành" nghĩa là thành Kim: dòng nước bao quanh như vòng thành tròn. Câu "cửu khúc nhập minh đường" — nước uốn chín khúc mới vào trước huyệt — là hình ảnh của dáng Thủy: dòng đi chậm, có nhịp, không lao thẳng.

Nước ôm, nước phản cung, nước chảy thẳng

Ba hình mà người học nên nhận ra ngay:

Nước ôm (sách còn gọi là ngọc đới, như đai ngọc quấn eo): dòng nước cong vòng, khu đất nằm bên trong vòng cung, tâm của vòng cung ở phía khu đất.

Nước phản cung: dòng nước cũng cong, nhưng khu đất nằm bên ngoài vòng cung, lưng cung quay vào khu đất như cây cung đang giương về phía mình.

Nước chảy thẳng đâm tới: dòng nước chạy thẳng hướng về khu đất rồi mới rẽ, như mũi tên. Sách gọi là thủy xạ.

Ba hình này có lý do tự nhiên rất cụ thể. Ở khúc sông uốn, dòng chảy mạnh nhất dồn về bờ phía ngoài, ăn dần bờ ấy; bờ phía trong nước chậm, phù sa lắng thành bãi bồi. Đất bên trong vòng nước ôm là đất được bồi thêm; đất ở lưng khúc cong là đất bị xói mất. Còn chỗ dòng nước đâm thẳng tới là nơi mùa lũ nước dồn vào đầu tiên. Người xưa không có thủy văn học, nhưng ba hình trên ghi lại đúng ba hiện tượng ấy.

Đường phố là nước: bên trong và bên ngoài khúc cua

Trong phố, sông suối đã bị cống hoá gần hết. Thứ chảy quanh nhà mỗi ngày là dòng xe và dòng người. Các thầy phong thủy đô thị vì thế đọc đường là thủy: đường chở người và việc tới, chở đi, giống như nước chở phù sa. Đường càng lớn, xe càng đông, "nước" càng mạnh.

Áp ba hình cổ vào khúc cua của đường, ta có những điều kiểm được bằng mắt:

Bảng này cho thấy hai điều. Thứ nhất, cách đọc "nước ôm tốt, phản cung cần để ý" có phần lớn cơ sở vật lý: nhà ở lưng khúc cua thật sự chịu nhiều tác động hơn. Thứ hai, nó không tuyệt đối: nhà phía trong khúc cua cũng có việc phải lo, như nước mưa và góc khuất. Đọc thủy pháp ở phố tốt nhất là đọc kèm những thứ đo được.

Đường đâm thẳng vào nhà, ngã ba chữ T, là dạng thủy xạ của phố. Cách đọc và cách xử cụ thể nằm ở bài Loan đầu trong phố.

Thủy khẩu: cửa nước của cả vùng

Thủy khẩu là chỗ toàn bộ nước của một vùng thoát ra. Sách coi nó như cửa kho: hẹp, quanh co, có gò núi chặn hai bên là tốt; rộng hoác, thẳng tuột là khí thoát hết. Những gò núi đứng chặn ở thủy khẩu có tên riêng, được bàn ở bài Sa pháp.

Phái Tam Hợp đi xa hơn: lấy chính hướng của thủy khẩu làm gốc để tính hướng nhà, hướng mộ theo vòng mười hai trường sinh. Phần lý khí này nằm ở bài Phái Tam Hợp.

Trong khu dân cư, thủy khẩu có thể đọc là chỗ dòng xe, dòng người ra khỏi khu và chỗ nước mưa của cả khu chảy đi. Một khu có lối ra quanh co, không nhìn thẳng ra đại lộ, nước mưa thoát nhanh mà không xói, là khu có "thủy khẩu kín" theo cách nói cổ.

Sách cổ nói gì

Táng Thư, đại ý: khí cưỡi gió thì tan, gặp nước làm ranh giới thì dừng; người xưa tìm cách tụ khí cho khỏi tan, khiến khí đi mà có chỗ dừng, vì thế gọi là phong thủy. — Táng Thư (dẫn đại ý)

Bình: chữ quan trọng nhất là "giới" — ranh giới. Ai đọc thủy pháp chỉ như "nước mang của tới" là đã đọc trật cái gốc. Nước có giá trị vì nó chặn khí lại cho khu đất, nên nước phải ở đúng chỗ và đúng dáng.

Táng Thư, đại ý một câu thường dẫn: khí bên ngoài (nước) chạy ngang thành hình, khí bên trong nhờ đó dừng lại mà sinh. Câu này chép theo bản lưu hành rộng là "ngoại khí hoành hình, nội khí chỉ sinh"; người viết chưa đối chiếu được bản khắc cổ nên ghi đại ý.

Thủy Long Kinh, đại ý: ở vùng đồng bằng sông nước, không có núi để xem, thì lấy nước làm long; nước uốn ôm thì khí tụ, nước thẳng tuột thì khí tán. — Thủy Long Kinh (dẫn đại ý)

Bình: đây là sách gần với địa hình Việt Nam nhất trong các sách thủy pháp. Đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long đều là đất do nước làm nên.

Đọc cho đúng mức

Phần thủy pháp gắn với địa mạo (bồi và xói ở khúc sông, nước lũ dồn vào chỗ đâm thẳng) là phần có cơ sở, nên giữ. Phần "nước chủ tài lộc" là cách diễn giải của các phái về sau, không kiểm chứng được; đọc như hình ảnh, không như quy luật.

"Đường là thủy" là phép ẩn dụ của phong thủy đô thị, không phải nguyên văn sách cổ. Các thầy không thống nhất: có người coi mọi con đường là thủy, có người chỉ coi đường lớn xe đông là thủy, còn ngõ nhỏ thì không. Có sách nhà ở xưa lại đặt con đường dài vào vai Bạch Hổ chứ không phải vai nước. Bạn nên biết cả mấy cách đọc này để khỏi tin một thầy nói như đinh đóng cột.

Phái Huyền Không còn xét nước theo vận: cùng một dòng nước, có vận coi là tốt, có vận coi là cần tránh. Đó là phần lý khí, không thuộc loan đầu.

Việc nên làm

• Mở bản đồ, đặt cây bút vào chỗ nhà mình rồi nhìn con đường trước mặt: tâm của khúc cong nằm phía nhà mình (ôm) hay phía bên kia (phản cung)?
• Nếu nhà ở lưng khúc cua, đứng ở cửa vào buổi tối xem đèn pha có quét vào không, và xem vỉa hè có gờ chắn hay cột chắn không.
• Nếu nhà ở phía trong khúc cua, kiểm rãnh thoát nước mép đường và góc nhìn khi dắt xe ra.
• Xem nước mưa lớn của cả khu chảy về đâu. Đó là thủy khẩu thật, không cần la kinh.
• Đọc thêm Minh đường về khoảng nước tụ trước nhà và Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng để thấy chỗ của thủy trong năm yếu tố.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — các câu về khí và nước; dẫn đại ý.
• Tưởng Đại Hồng biên tập — Thủy Long Kinh (đời Thanh), phần năm dáng nước; dẫn đại ý.
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần thủy pháp và thủy khẩu; dẫn đại ý.