Tên đệm Văn, Thị: từ đâu ra, vì sao ngày càng ít dùng và đặt tên đệm thế nào cho hợp

Tên đệm Thị bắt nguồn từ chữ Hán 氏, vốn chỉ một nhánh dòng họ; sử sách ghi phụ nữ theo kiểu "họ + thị", lâu dần "Thị" thành tên đệm đánh dấu con gái. Tên đệm Văn (文, văn chương, nết học) đã thấy ở tên đàn ông từ thời Trần và phổ biến rộng thời Lê – Nguyễn. Ngày nay hai chữ ít dùng hơn vì cha mẹ muốn tên đệm mang nghĩa riêng.

Chữ 氏 vốn không dành cho phụ nữ

Ở Trung Hoa thời cổ, "họ" có hai lớp: tính (姓) là họ gốc, dòng tổ xa (chữ gồm Nữ và Sinh, thường được giải là gắn với dòng mẹ thời rất cổ); thị (氏) là nhánh tách ra, thường theo đất phong, chức quan. Tả Truyện ghi lời bàn của Chúng Trọng về việc này (xem mục Sách cổ nói gì).

Điều thú vị là trong cách gọi thời ấy, theo Trịnh Tiều đời Tống tổng kết trong Thông Chí, đàn ông gọi theo thị, đàn bà gọi theo tính: người con gái được nhắc bằng họ gốc để biết ai cùng họ thì không lấy nhau. Về sau, tính và thị nhập làm một, chữ 氏 đứng sau họ lại chuyển thành cách gọi người phụ nữ thuộc họ ấy: "Khương thị" là bà họ Khương, "Trần thị" là bà họ Trần.

Nghĩa là chữ "Thị" trong tên phụ nữ Việt đã đi một vòng: từ chỗ là lớp họ của đàn ông thời cổ, thành chữ gọi đàn bà theo họ, rồi thành tên đệm của con gái.

Từ "họ + thị" trong sử sách đến tên đệm

Trong chính sử Việt, phụ nữ quý tộc thường được chép bằng họ và chữ "thị", kèm tên húy hoặc tước hiệu. Đến thời Lê, cách ghi "họ + Thị + tên" đã thành dạng quen thuộc trong sử và văn bia: bà Ngô Thị Ngọc Dao, mẹ vua Lê Thánh Tông, là một ví dụ nổi tiếng. Ở dạng này, "Thị" vừa đánh dấu giới, vừa đứng ở đúng chỗ mà ngày nay ta gọi là tên đệm.

Một điều nên hiểu cho đúng: "Thị" không mang nghĩa coi thường như nhiều bài trên mạng viết. Trong ngữ cảnh gốc, nó là chữ trang trọng của văn bản, cùng gốc với chữ "thị tộc". Cảm giác "quê", "cũ" đến từ chỗ chữ này quá phổ biến trong nhiều thế hệ, và từ vài nhân vật văn học mang tên Thị được nhiều người biết đến, chứ không từ nghĩa của chữ.

Chữ Văn: tên đệm của người theo nghiệp chữ

Chữ Văn (文) nghĩa gốc là vân, nét hoa văn, sau thành chữ nghĩa, văn chương, lễ nhạc. Đặt "Văn" vào giữa tên con trai là gửi ước muốn con thành người có học, có lễ.

Chữ này đã có trong tên đàn ông từ khá sớm: nhà sử học Lê Văn Hưu thời Trần là một ví dụ quen thuộc. Từ thời Lê đến thời Nguyễn, "Văn" ngày càng phổ biến, nhất là ở tầng lớp bình dân, đến mức ở Nam Bộ thế kỷ 19 – 20, tên đệm Văn gần như là mặc định của đàn ông. Danh sách các nhân vật thời Nguyễn đầy những Nguyễn Văn, Lê Văn, Trần Văn.

Cặp Văn – Thị vì thế làm một việc rất thực dụng trong hệ thống tên người Việt: nhìn tên là biết giới, điều mà tên một chữ của người Việt không làm được, vì rất nhiều tên dùng cho cả nam lẫn nữ (An, Bình, Thanh, Xuân).

Vì sao ngày càng ít dùng

Không có số liệu thống kê chính thức về tên đệm được công bố rộng rãi, nhưng xu hướng thì ai đi họp phụ huynh cũng thấy: trong một lớp học hôm nay, Văn và Thị không còn là đa số. Có mấy lý do:

• Tên đệm được giao thêm việc mang nghĩa. Cha mẹ muốn cả tên đệm cũng nói điều gì đó: Minh (sáng), Gia (tốt lành), Bảo (quý), Khánh (mừng), Ngọc. Văn và Thị chỉ báo giới, không thêm nghĩa riêng.
• Tên hai chữ ghép thành một ý. "Minh Anh", "Bảo Ngọc", "Gia Hân" được đặt như một cụm có nghĩa. Chen chữ Thị hay Văn vào giữa làm cụm ấy đứt.
• Tên đệm mang họ mẹ. Nhiều gia đình đặt kiểu Nguyễn Trần Minh Anh, chữ Trần là họ mẹ. Pháp luật cho phép con mang họ cha hoặc mẹ theo thoả thuận (Bộ luật Dân sự 2015, Điều 26); đưa họ mẹ vào tên đệm là cách giữ cả hai họ.
• Cảm giác thời đại. Chữ nào phổ biến ở thế hệ ông bà thì thế hệ cha mẹ thường tránh, không riêng ở Việt Nam.

Ngược lại, ở nhiều vùng nông thôn và trong các gia đình giữ nếp, Văn và Thị vẫn được đặt đều. Không có gì sai: đó là một lựa chọn hợp lý, nhất là khi tên chính đã đủ nghĩa.

Bốn việc tên đệm làm được

Khi chọn tên đệm cho con, có thể xét tên đệm theo bốn việc, chọn một hai việc mình cần:

Đặt tên đệm cho êm tai

Mấy lưu ý thực hành, chỉ người hay đọc tên mới để ý:

• Đọc to cả ba (bốn) chữ liền nhau. Tên tiếng Việt nghe êm khi thanh bằng và thanh trắc xen nhau; ba chữ cùng thanh nặng hoặc cùng thanh huyền đọc lên dễ "dẹt".
• Tránh đệm và tên ghép thành một từ có nghĩa khác. Ví dụ đệm "Thị" đi với một tên mà "thị + tên" trùng một từ thông dụng, hay tên một nhân vật văn học quen thuộc; người khác sẽ nhớ cái nghĩa ấy trước.
• Cân độ dài. Tên bốn chữ trở lên đẹp trên giấy nhưng thường bị cắt khi điền vào biểu mẫu, thẻ ngân hàng, hộ chiếu. Kiểm thêm theo bài kiểm tên trước khi đặt.
• Hỏi người trong họ. Một số dòng họ có chữ lót theo đời, hoặc có chữ cần kiêng vì trùng tên người trên (xem bài kiêng tên trùng ông bà).

Sách cổ nói gì

"Thiên tử dựng người có đức, nhân nơi sinh mà ban họ (tính), cắt đất cho mà đặt thị." — Tả Truyện, Ẩn công năm thứ 8

Bình: câu này cho thấy "thị" ban đầu gắn với đất được phong, tức là một nhánh họ được nhà vua công nhận. Đó là chữ của danh dự dòng họ, không phải chữ hạ thấp ai.

Trịnh Tiều đời Tống, trong Thông Chí, phần Thị tộc lược, đại ý: trước đời Tần, tính và thị chia làm hai; đàn ông gọi theo thị, đàn bà gọi theo tính; từ Tần, Hán về sau thì tính và thị hợp làm một. — Thông Chí, Thị tộc lược

Bình: hai đoạn đặt cạnh nhau giải thích được vì sao một chữ từng gắn với đàn ông thời cổ lại thành dấu hiệu tên con gái ở Việt Nam: khi tính và thị đã nhập làm một, chữ "thị" đứng sau họ chỉ còn nghĩa "người thuộc họ ấy", và văn bản hay dùng nó cho phụ nữ.

Đọc cho đúng mức

• Mốc thời gian xuất hiện của Văn, Thị trong tên người Việt chưa được xác định chính xác; các ví dụ trong bài (Lê Văn Hưu, Ngô Thị Ngọc Dao) là những tên được chép trong sử, không phải trường hợp sớm nhất.
• Nhận định về xu hướng giảm dùng Văn, Thị dựa trên quan sát chung, chưa có số liệu thống kê chính thức.
• Tên đệm không mang vận số. Các bài nói "tên đệm Thị làm con gái vất vả" không có căn cứ trong sách mệnh nào.
• Phần hành của tên đệm, nếu cần, đọc bài đặt tên con theo ngũ hành.

Việc nên làm

• Quyết định trước tên đệm làm việc gì cho tên con (báo giới, giữ họ mẹ, bổ nghĩa), rồi mới chọn chữ.
• Nếu ông bà muốn giữ Văn hay Thị, đó là một lựa chọn đẹp; chỉ cần tên chính mang nghĩa rõ.
• Đọc to cả họ tên nhiều lần, nhờ một người ngoài đọc thử.
• Ghi lại chữ Hán của tên đệm nếu là chữ Hán Việt có nhiều nghĩa.

Nguồn tham khảo

• Tả Truyện — Ẩn công năm thứ 8, lời bàn về tính và thị (nguyên văn câu dẫn).
• Trịnh Tiều, Thông Chí — Thị tộc lược, đại ý.
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — cách chép tên các bà hậu, phi thời Lê, đại ý.
• Bộ luật Dân sự năm 2015 — Điều 26 về quyền có họ, tên, đại ý.