Kiêng đặt tên trùng người trong họ: tục kỵ húy của người Việt

Người Việt kiêng đặt tên con trùng tên ông bà, cha mẹ, chú bác vì tục kỵ húy: tên của bậc trên là thứ con cháu không gọi thẳng, nhất là sau khi người ấy mất. Đặt trùng thì mỗi lần gọi con là gọi tên người trên. Muốn tưởng nhớ vẫn có cách, như mượn một chữ hoặc mượn nghĩa.

Kỵ húy là gì

"Húy" là tên thật của một người, "kỵ húy" là kiêng không gọi, không viết thẳng tên ấy. Tục này có hai tầng:

• Quốc húy, miếu húy: tên vua, tên tổ tiên nhà vua, cả nước phải kiêng trong giấy tờ, thi cử, đặt tên.
• Gia húy: tên ông bà, cha mẹ, trong một nhà, một họ phải kiêng.

Ở tầng gia đình, tục không gọi tên người trên thể hiện ở nhiều thói quen gần gũi: gọi cha mẹ theo tên con đầu ("bố cu Tí", "u cái Bống"), gọi theo thứ ("anh Hai", "chị Ba") ở Nam Bộ, gọi theo chức việc hay nơi ở ("ông Đồ", "bà Cả làng Đông"). Đặt tên con trùng tên ông nội đi ngược thẳng với thói quen ấy: cả nhà sẽ phải gọi to cái tên mà chính họ không được gọi.

Tục này có từ bao giờ

Gốc xa nhất còn chép là ở Trung Hoa thời Chu. Tả truyện, Hoàn công năm thứ sáu, khi bàn chuyện đặt tên con cho vua nước Lỗ, có câu "người Chu kiêng tên để thờ thần; tên, đến khi người ấy mất thì phải kiêng". Vì biết tên sẽ phải kiêng, người xưa mới dặn không đặt tên theo tên núi sông, tên quan chức: đặt như thế thì về sau cả núi cả chức phải đổi tên.

Ở Việt Nam, sử chép rõ việc ban quốc húy từ đời Trần. Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm Nhâm Thìn 1232, đời Trần Thái Tông, triều đình ban quốc húy và miếu húy; vì ông tổ nhà Trần tên là Lý, nên đại ý đổi họ Lý thành họ Nguyễn. Một quy định về tên đã đổi cả một dòng họ, và là một trong những lời giải thích cho việc họ Nguyễn đông như hiện nay.

Dấu vết kỵ húy triều Nguyễn còn trong tiếng nói

Triều Nguyễn kiêng húy rất ngặt, và nhiều cách nói hôm nay là dấu vết của nó:

Hai dòng đầu được các nhà nghiên cứu ngữ âm, lịch sử nhắc tới nhiều và khá thống nhất. Hai dòng sau là cách giải thích phổ biến, cũng có ý kiến cho rằng một phần do khác biệt phương ngữ. Dù giải thích thế nào, chúng cho thấy một điều: khi tên người trên phải kiêng, cả cộng đồng chịu đổi cách nói hằng ngày.

Trong thi cử thời phong kiến, thí sinh viết phạm húy trong bài có thể bị đánh hỏng dù văn hay. Đó là lý do người học xưa phải thuộc danh sách chữ húy trước khi vào trường.

Trong nhà: kiêng ai, kiêng tới đâu

Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, viết đầu thế kỷ hai mươi, đại ý chép rằng con cháu không gọi tên ông bà, cha mẹ, và khi đặt tên con phải tránh tên những người ấy. Đến hôm nay, phạm vi kiêng mỗi nhà một khác, nhưng có mấy điểm chung:

• Bên nội ba đời (cụ, ông bà, cha mẹ) và các bậc chú bác, cô ruột: hầu hết các nhà đều kiêng.
• Bên ngoại: nhiều nhà kiêng tên ông bà ngoại, nhất là khi ông bà ngoại đã mất; có nhà chỉ kiêng bên nội.
• Người đã mất được kiêng chặt hơn người còn sống. Tên húy của người đã mất là tên con cháu dùng khi cúng giỗ, nên càng không đem gọi hằng ngày.
• Anh chị em họ cùng thế hệ: thường không kiêng, nhưng nhiều nhà tránh trùng để khỏi nhầm khi gọi.

Đáng chú ý là tục này không thống nhất giữa các vùng, các tôn giáo. Gia đình Công giáo đặt tên thánh, có khi trùng tên thánh của ông bà mà không coi là phạm húy, vì đó là tên của vị thánh bổn mạng. Một số gia đình trẻ hiện nay cố ý đặt tên trùng ông để tưởng nhớ, theo kiểu phương Tây. Ở chiều ngược lại, cộng đồng Do Thái gốc Đông Âu lại đặt tên con theo người thân đã mất và kiêng đặt theo người còn sống. Mỗi nền văn hoá một quy ước; điều quan trọng là quy ước của chính gia đình bạn.

Muốn tưởng nhớ ông bà mà không phạm húy: năm cách

1. Mượn một chữ của tên kép. Lễ Ký có lệ "tên hai chữ thì không kiêng riêng từng chữ". Ông tên Minh Đức, cháu có thể mang chữ Đức trong tên mà không phạm húy theo lễ cổ. Nhiều nhà vẫn đặt chữ ấy vào tên đệm thay vì tên chính, để nhẹ hơn nữa.
2. Mượn nghĩa. Ông tên Sơn (núi), cháu đặt Nhạc 岳 hay Phong 峰, cũng là núi. Bà tên Lan (hoa lan), cháu đặt Huệ 蕙, loài cỏ thơm thường đi cặp với lan trong văn cổ.
3. Mượn câu thành ngữ, câu thơ. Ông tên Nhân, cháu tên Nghĩa, vì "nhân nghĩa" đi liền. Cách này gia đình hiểu, người ngoài không thấy trùng.
4. Dùng chữ lót theo đời. Một số dòng họ có bài thơ chữ lót: mỗi đời lấy một chữ làm tên đệm, nên cả đời cháu đều mang dấu của dòng họ mà không trùng tên ai.
5. Ghi câu chuyện vào gia phả. Tên con có thể không trùng chữ nào, nhưng một dòng "đặt để nhớ ông nội, người trồng cây bưởi ở vườn sau" giữ được sự tưởng nhớ lâu hơn cả chữ trong tên.

Còn với tên đệm Văn, Thị rất phổ biến, nhiều nhà không coi là phạm húy vì đó là chữ đệm chung của cả một lớp người; bài tên đệm Văn, Thị bàn kỹ.

Sách cổ nói gì

"Người Chu lấy việc kiêng tên để thờ thần; tên, đến khi người ấy mất thì phải kiêng." — Tả truyện, Hoàn công năm thứ sáu.

"Theo lễ, không kiêng chữ chỉ na ná âm; tên hai chữ thì không kiêng riêng từng chữ." — Lễ Ký, Khúc Lễ thượng.

"Vào đến biên giới thì hỏi điều cấm, vào nước thì hỏi tục lệ, vào cửa nhà người thì hỏi tên húy." — Lễ Ký, Khúc Lễ thượng.

Bình: ba câu cho thấy kỵ húy ngay từ đầu đã có giới hạn. Lễ cổ không bắt kiêng chữ đồng âm, không bắt kiêng từng chữ của tên kép; những lối kiêng quá ngặt về sau là do triều đình làm thêm. Câu thứ ba thì còn nguyên giá trị: muốn biết nhà mình kiêng gì, cách đúng nhất là hỏi người lớn trong nhà.

Đọc cho đúng mức

• Kỵ húy là tục lệ và lễ nghĩa, không phải một phép mệnh lý. Không có sách mệnh nào nói tên trùng ông bà làm hại vận của đứa trẻ; những lời doạ kiểu đó không có căn cứ.
• Lễ cổ chỉ bàn tên chữ Hán. Với tên thuần Việt, tên ở nhà, chuyện trùng hay không là quy ước của từng nhà.
• Tục kiêng thay đổi theo vùng, tôn giáo, thế hệ. Bài này mô tả tục phổ biến, không đặt ra quy định chung.
• Kiêng tên là để tỏ lòng kính, nên chọn cách nào là để người trong nhà thấy được tôn trọng, không phải để tuân một danh sách cứng.

Việc nên làm

• Trước khi chốt tên, viết ra tên đầy đủ của ông bà, cha mẹ, chú bác cả hai bên, kể cả người đã mất, và so từng chữ.
• Hỏi ông bà hoặc người giữ gia phả xem nhà mình kiêng tới đời nào, kiêng cả bên ngoại hay không.
• Nếu muốn tưởng nhớ, chọn một trong năm cách ở trên và nói trước với người lớn trong nhà.
• Ghi lý do đặt tên vào gia phả, nhất là khi tên có liên quan tới một người đã mất.
• Kiểm thêm phần âm và nghĩa của cả họ tên theo bài kiểm tên trước khi đặt và chữ Hán Việt đặt tên.

Nguồn tham khảo

• Tả truyện — Hoàn công năm thứ sáu, câu "Chu nhân dĩ húy sự thần" (nguyên văn).
• Lễ Ký — Khúc Lễ thượng, hai câu "lễ bất húy hiềm danh" và "nhập môn nhi vấn húy" (nguyên văn).
• Đại Việt sử ký toàn thư — Bản kỷ, Trần Thái Tông, năm Nhâm Thìn 1232, việc ban quốc húy và đổi họ Lý (đại ý).
• Phan Kế Bính — Việt Nam phong tục, phần gia tộc (đại ý).