Bốn quẻ trên quốc kỳ Hàn Quốc: Càn, Khôn, Khảm, Ly xếp theo tiên thiên và lá cờ Thái Cực

Quốc kỳ Hàn Quốc (Taegukgi, "cờ Thái Cực") có nền trắng, vòng Thái Cực đỏ – xanh ở giữa và bốn quẻ ở bốn góc: Càn (trời) trên trái, Khôn (đất) dưới phải, Khảm (nước) trên phải, Ly (lửa) dưới trái. Đó là bốn quẻ phương chính của vòng tiên thiên bát quái, xoay đi 45 độ. Lá cờ được dùng từ năm 1882.

Lá cờ ra đời thế nào

Theo trang giới thiệu chính thức của Văn phòng Thủ tướng Hàn Quốc:

Chi tiết đáng chú ý: suốt hơn sáu mươi năm trước 1949, vì không có quy cách cụ thể, lá cờ được vẽ nhiều kiểu khác nhau, có bản đặt các quẻ ở vị trí khác. Hình mà ta thấy hôm nay là hình đã được chuẩn hoá.

Ý nghĩa theo cách giải thích chính thức

Văn bản chính thức giải nghĩa ngắn gọn:

• Nền trắng: sáng, trong sạch, hoà bình.
• Vòng Thái Cực: nửa đỏ là dương, nửa xanh là âm; muôn vật sinh ra và biến hoá nhờ hai lực này tương tác.
• Bốn quẻ: Càn là trời, Khôn là đất, Khảm là nước, Ly là lửa.

Bốn nghĩa ấy đúng với Thuyết Quái: Càn "vi thiên", Khôn "vi địa", Khảm "vi thuỷ", Ly "vi hoả" (bài Thuyết Quái truyện). Các nghĩa mở rộng khác hay gặp trên mạng (bốn mùa, bốn đức…) là cách giải của người viết, chúng tôi không thấy trong mô tả chính thức.

Vì sao lại là Càn, Khôn, Khảm, Ly

Trong tám quẻ, bốn quẻ này có một đặc điểm hình học riêng: lật ngược từ trên xuống dưới vẫn y nguyên. Càn ba vạch liền, Khôn ba vạch đứt, Khảm đứt – liền – đứt, Ly liền – đứt – liền. Bốn quẻ còn lại khi lật ngược thì thành quẻ khác (Chấn thành Cấn, Tốn thành Đoài). Trong Dịch học, bốn quẻ ấy là bốn quẻ "chính" hơn cả:

• Càn, Khôn là cha mẹ của các quẻ, đứng đầu Kinh Dịch thượng.
• Khảm, Ly là hai quẻ kết thúc Kinh thượng (quẻ 29, 30), và là cặp nước – lửa, mặt trăng – mặt trời.
• Trong vòng tiên thiên, bốn quẻ này đứng ở bốn phương chính.

Với người vẽ cờ, đặc điểm "lật không đổi" còn có lợi thực tế: không lo vẽ ngược thứ tự vạch như các quẻ khác.

Cách xếp: tiên thiên xoay 45 độ

Vòng tiên thiên đặt Càn ở Nam, Khôn ở Bắc, Ly ở Đông, Khảm ở Tây. Theo lối sách cổ, Nam ở trên, Đông bên trái:

Xoay vòng tiên thiên ngược chiều kim đồng hồ 45 độ là ra đúng bố cục lá cờ. Hai cặp đối nhau qua tâm, Càn – Khôn và Khảm – Ly, là hai cặp ngược hẳn từng vạch, đúng tinh thần "đối đãi" của Thuyết Quái chương 3: trời đất định chỗ, nước lửa không bắn nhau. Bài tiên thiên, hậu thiên bát quái giải thích hai vòng.

Lá cờ không theo hậu thiên. Trong hậu thiên, Càn ở Tây Bắc, Khôn ở Tây Nam, hai quẻ cùng nằm nửa phía Tây, không thể đứng đối nhau như trên lá cờ.

Vòng Thái Cực trên cờ khác Thái Cực Đồ thế nào

Vòng giữa lá cờ cũng là hình âm dương quấn nhau, nhưng có ba điểm khác hình Thái Cực Đồ đen trắng mà người Việt quen thấy:

• Màu là đỏ và xanh, không phải trắng và đen.
• Hai nửa xếp trên – dưới (đỏ trên, xanh dưới), không phải trái – phải.
• Không có hai chấm "âm trong dương, dương trong âm".

Hình đen trắng có hai chấm là hình phổ biến từ đời Minh, Thanh trở về sau (bài Thái Cực Đồ kể lịch sử các dạng hình). Vòng đỏ – xanh không chấm thì có truyền thống riêng trong trang trí Hàn Quốc, thấy trên cổng, trống, quạt từ trước khi có lá cờ.

So với bát quái người Việt quen thấy

Người Việt gặp bát quái ở ba chỗ chính, mỗi chỗ một cách xếp:

Như vậy, người đã quen gương bát quái thực ra đã quen cách xếp trên cờ Hàn Quốc, chỉ khác là cờ xoay chéo và bỏ bớt bốn quẻ. Cách nhận gương tiên thiên ở bài gương bát quái dùng được để kiểm cả lá cờ: hai quẻ đối nhau qua tâm phải ngược hẳn từng vạch.

Sách cổ nói gì

Dịch: Dịch có Thái Cực, Thái Cực sinh hai nghi, hai nghi sinh bốn tượng, bốn tượng sinh tám quẻ. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng, chương 11

Dịch: Trời đất định chỗ, núi đầm thông khí, sấm gió xô nhau, nước lửa không bắn nhau. — Thuyết Quái, chương 3

Bình: lá cờ gói cả hai câu. Vòng giữa là Thái Cực và hai nghi; bốn góc là bốn trong tám quẻ, xếp theo cặp "trời đất định chỗ, nước lửa không bắn nhau". Người thiết kế đã chọn đúng hai cặp đối đãi "thuần" nhất của Thuyết Quái chương 3, bỏ hai cặp núi – đầm, sấm – gió.

Đọc cho đúng mức

• Mốc lịch sử và nghĩa chính thức trong bài theo trang của Văn phòng Thủ tướng Hàn Quốc; các lời giải mở rộng trên mạng không phải nghĩa chính thức.
• Nhận định "tiên thiên xoay 45 độ" là đối chiếu hình học của chúng tôi, kiểm được bằng cách đặt hai hình cạnh nhau.
• Lá cờ là biểu tượng quốc gia, mang nghĩa văn hoá và lịch sử; bài này chỉ bàn phần bát quái, không bàn chính trị.
• Trước năm 1949 lá cờ có nhiều kiểu vẽ; ảnh tư liệu cũ có thể khác hình hiện nay.

Việc nên làm

1. Đặt hình lá cờ cạnh hình vòng tiên thiên, xoay thử 45 độ để tự thấy bốn quẻ trùng chỗ.
2. Tập nhận bốn quẻ Càn, Khôn, Khảm, Ly bằng hình vạch; đây là bốn quẻ dễ nhớ nhất vì lật không đổi.
3. Đọc tiếp bài Thuyết Quái để biết bốn nghĩa trời, đất, nước, lửa nằm ở chương nào của kinh văn.

Nguồn tham khảo

• Văn phòng Thủ tướng Hàn Quốc (opm.go.kr) — trang "The National Flag - Taegeukgi": lịch sử 1882, 1883, 1942, 1949, 2007 và ý nghĩa nền trắng, vòng Thái Cực, bốn quẻ.
• Chu Dịch, Thuyết Quái chương 3, chương 11; Hệ Từ thượng chương 11 (nguyên văn).
• Chu Hy — Chu Dịch Bản Nghĩa, đồ Phục Hy bát quái phương vị (đối chiếu vị trí tiên thiên).