Phong thủy lăng tẩm triều Nguyễn: lăng Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức

Ba lăng Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức dùng chung một khung kham dư: dựa đồi phía sau, núi làm án phía trước, sông Hương làm nước tụ ở xa, và một hồ đào trước mộ làm minh đường. Chỗ khác là cách dùng khung: Gia Long dựa thế núi tự nhiên, Minh Mạng kẻ một trục thẳng nghiêm ngặt, Tự Đức làm khu vườn quanh mặt hồ.

Bài này đọc ba lăng như di sản: thế đất của từng nơi, vai trò của hồ nước, và những chỗ nên tách lời giới thiệu du lịch khỏi lời sách. Nếu chưa quen các chữ "án", "minh đường", "hậu chẩm", hãy đọc trước bài minh đường.

Vì sao lăng nào cũng có hồ

Đất lăng triều Nguyễn nằm ở vùng gò đồi thượng nguồn sông Hương, phía tây nam kinh thành. Ở đây có núi để tựa, đồi để làm án, nhưng hiếm có một khoảng đất bằng, sáng sủa ngay trước huyệt. Người xưa giải quyết bằng cách đào hồ: mặt nước phẳng lặng trước mộ chính là minh đường nhân tạo, và là "thuỷ" đúng nghĩa đen.

Câu nền của Táng Thư giải thích vì sao nước quan trọng: khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng. Hồ đào trước lăng làm đúng việc "giữ khí" theo ngôn ngữ kham dư. Theo ngôn ngữ kỹ thuật, hồ còn thu nước mưa từ đồi xuống, giữ ẩm cho rừng thông, và tạo một khoảng thoáng để nhìn ra núi án.

Lăng Gia Long: lấy cả một vùng đồi làm khung

Thiên Thọ lăng nằm sâu về thượng nguồn sông Hương, xa kinh thành nhất trong ba lăng. Đây không phải một công trình mà là một vùng: tài liệu giới thiệu di tích thường kể cả khu có khoảng bốn chục ngọn đồi lớn nhỏ, ngọn Đại Thiên Thọ đứng làm tiền án, phía sau bảy ngọn làm hậu chẩm, hai bên mỗi bên mười bốn ngọn làm tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ. Con số cụ thể có thể khác nhau giữa các tài liệu, nhưng hình ảnh chung là rõ: lăng nằm giữa một vòng đồi như lòng bàn tay.

Hai điểm đáng chú ý:

• Song táng. Vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu được táng hai ngôi mộ đá đặt cạnh nhau trong cùng một vòng thành. Đây là cách bố trí hiếm thấy ở lăng vua.
• Kiến trúc tối giản. So với hai lăng sau, phần xây dựng ở đây ít và mộc. Người xem dễ thấy rằng thế đất mới là phần chính, công trình chỉ điểm xuyết.

Đọc theo loan đầu, Thiên Thọ là ví dụ giáo khoa của chữ "tàng phong tụ khí": vòng đồi che gió, hồ trước giữ nước, sông Hương ở xa làm thuỷ tụ.

Lăng Minh Mạng: một trục thẳng xuyên qua hai hồ

Hiếu lăng nằm trên núi Cẩm Kê, gần ngã ba Bằng Lãng — nơi hai nguồn Tả Trạch và Hữu Trạch hợp thành sông Hương. Lăng bắt đầu xây năm 1840, vua mất đầu năm 1841, vua Thiệu Trị cho làm tiếp và hoàn thành năm 1843.

Điều làm Hiếu lăng khác hẳn là trục thần đạo: mọi công trình — Đại Hồng Môn, Bái Đình, Bi Đình, điện Sùng Ân, Minh Lâu, Bửu Thành — xếp trên một đường thẳng dài cỡ bảy trăm mét, hai bên đối xứng. Trục ấy xuyên qua hai mặt nước:

• Hồ Trừng Minh nằm giữa khu điện và Minh Lâu, có cầu bắc ngang theo trục.
• Hồ Tân Nguyệt hình trăng non ôm lấy Bửu Thành hình tròn, có cầu Thông Minh Chính Trực bắc thẳng vào.

Một lối đọc phổ biến cho rằng Bửu Thành tròn như mặt trời, hồ hình trăng non như mặt trăng, ghép lại thành chữ "Minh" (nhật cạnh nguyệt) trong niên hiệu Minh Mạng. Đây là cách diễn giải đẹp và hợp với tinh thần biểu tượng của triều Nguyễn, nhưng chúng tôi chưa thấy văn bản thời ấy nói thẳng như vậy.

Đọc theo loan đầu, Hiếu lăng là lăng "lý" hơn "hình": thế đất có sẵn (núi tựa, sông hợp lưu trước mặt), còn trật tự thì do con người áp vào — đúng tính cách của vị vua nổi tiếng chăm chỉnh đốn quy chế.

Lăng Tự Đức: khu vườn của một nhà thơ

Khiêm lăng gần kinh thành hơn, xây từ năm 1864 đến 1867, khi vua còn sống. Ban đầu công trình mang tên Vạn Niên Cơ; việc xây cất nặng nhọc dẫn tới cuộc nổi dậy của binh lính, thợ xây năm 1866 mà sử gọi là "giặc Chày Vôi". Sau đó vua đổi tên thành Khiêm Cung, rồi Khiêm lăng; gần như mọi công trình trong lăng đều mang chữ "Khiêm".

Trung tâm của Khiêm lăng là hồ Lưu Khiêm, trên hồ có thuỷ tạ Xung Khiêm và Dũ Khiêm, giữa hồ có đảo nhỏ. Vua Tự Đức dùng nơi này làm chỗ nghỉ, làm thơ, đọc sách trong nhiều năm trước khi mất (1883). Khu mộ nằm lùi phía sau, khuất trong cây.

Đọc theo loan đầu, Khiêm lăng cho thấy minh đường không chỉ là "chỗ giữ khí" mà còn là khoảng nhìn: từ thuỷ tạ nhìn qua mặt hồ ra đồi thông. Hồ ở đây là trung tâm sinh hoạt chứ không chỉ là vật đặt trước mộ.

So sánh ba lăng

Ba lăng xây trong khoảng năm mươi năm, cùng một nền kham dư, mà ra ba diện mạo khác hẳn. Đó là bằng chứng tốt rằng phong thuỷ là một khung, người dùng khung ấy quyết định phần lớn kết quả. Bức tranh tổng thể của kinh thành nằm ở bài Kinh thành Huế: núi Ngự Bình làm án, sông Hương làm minh đường.

Sách cổ nói gì

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước thì dừng. Người xưa làm cho khí tụ lại không tan, đi mà có chỗ dừng, nên gọi là phong thuỷ. — Táng Thư, gắn tên Quách Phác

Bình: hai chữ "phong" và "thuỷ" trong tên môn học đến từ câu này. Hồ đào trước các lăng Nguyễn là cách hiện thực hoá vế "gặp nước thì dừng" ở nơi thiên nhiên không cho sẵn mặt nước. Câu này viết cho đất mộ, nên áp vào lăng tẩm là đúng chỗ của nó; áp vào nhà ở thì cần chuyển nghĩa — xem âm trạch là gì.

Đại Nam Thực Lục, bộ chính sử triều Nguyễn, chép việc chọn đất, khởi công và hoàn thành các lăng, đại ý có nhắc việc sai quan cùng thầy địa lý đi xem đất nhiều nơi trước khi định. Các chi tiết "tìm đất mười mấy năm" hay gặp trong lời giới thiệu du lịch thì nên kiểm lại với chính sử trước khi dẫn.

Đọc cho đúng mức

Lăng tẩm triều Nguyễn là di sản kiến trúc cảnh quan đặc sắc. Chúng cho thấy người Việt thế kỷ mười chín vận dụng kham dư rất có chủ đích. Nhưng không nên đọc ngược: triều Nguyễn có chọn đất kỹ đến đâu thì vẫn kết thúc năm 1945, và những biến cố của triều không chứng minh hay bác bỏ được thế đất của lăng nào.

Cũng không nên chép nguyên lăng vua cho mộ gia đình. Hồ đào, trục thần đạo, Bửu Thành là quy mô của một triều đình; mộ gia đình cần những điều giản dị hơn — khô ráo, ổn định, đi lại được, đúng quy định nghĩa trang — như các bài về chọn đất đặt mộ đã bàn.

Việc nên làm

• Khi đến Huế, đi ba lăng theo thứ tự Gia Long – Minh Mạng – Tự Đức để thấy cùng một khung kham dư được dùng theo ba cách.
• Ở mỗi lăng, đứng ở chỗ mộ hoặc Minh Lâu, nhìn ra phía trước: tìm hồ (minh đường), đồi gần (án), núi xa và sông Hương (triều, thuỷ tụ).
• Đọc bảng giới thiệu tại chỗ, rồi so với chính sử nếu muốn dẫn lại; con số và giai thoại du lịch hay được làm tròn.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thuỷ tắc chỉ".
• Đại Nam Thực Lục — các năm xây Thiên Thọ lăng, Hiếu lăng, Khiêm lăng (đại ý).
• Tài liệu giới thiệu Quần thể di tích Cố đô Huế (đại ý về số đồi quanh Thiên Thọ lăng, các hồ và công trình).