Âm trạch là gì: phong thủy mộ phần trong quan niệm người Việt

Âm trạch là chỗ ở của người đã khuất, tức mộ phần; đối lại là dương trạch, nhà của người sống. Phong thủy âm trạch xét đất đặt mộ, hướng mộ, kích thước, ngày giờ an táng và cải táng. Với người Việt, gốc của nó là đạo hiếu: lo cho người đã khuất được yên trước, rồi mới nói đến chuyện phúc cho con cháu.

Hai chữ "âm trạch" và "dương trạch"

"Trạch" là chỗ ở. Người xưa coi mộ là một ngôi nhà: nhà của người sống gọi là dương trạch, nhà của người đã khuất gọi là âm trạch. Cách gọi này thấy rõ trong sách địa lý từ đời Tống, Minh trở đi, khi nghề xem đất đã chia hai nhánh với sách vở riêng.

Điều nhiều người không để ý: trong lịch sử của nghề, âm trạch đi trước. Táng Thư, cuốn sách nền của phong thủy, gắn tên Quách Phác đời Tấn, mở đầu bằng câu "chôn cất là nương theo sinh khí" — sách viết cho đất mộ, không phải cho nhà ở. Những khái niệm long, huyệt, sa, thủy, hướng mà ngày nay người ta đem áp cho căn hộ chung cư đều sinh ra từ việc tìm chỗ đặt hài cốt. Bài Kham dư là gì kể kỹ quá trình ấy.

Trước cả Táng Thư, sách Nho đã có chữ riêng cho mộ phần: "trạch triệu". Hiếu Kinh, chương Tang Thân, dặn người con khi cha mẹ mất phải "bói chọn trạch triệu mà đặt yên" — trạch là huyệt mộ, triệu là khu đất quanh mộ. Hai chữ "đặt yên" ấy về sau thành trục của cả cách nghĩ về âm trạch ở Việt Nam.

"Mồ yên mả đẹp": yên trước, đẹp sau

Người Việt hay nói "mồ yên mả đẹp" như một lời chúc và một bổn phận. Đọc kỹ, thứ tự của bốn chữ có nghĩa.

Yên là điều kiện vật chất: mộ không ngập nước, không sụt lở, không bị rễ cây lớn xuyên vào, không nằm trên đường sắp mở, không bị ai đào xới. Một ngôi mộ phải dời đi dời lại vì giải tỏa, vì nước tràn, là ngôi mộ chưa yên, dù hướng có đẹp đến đâu.

Đẹp là phần con cháu làm thêm: xây gọn, sạch cỏ, bia rõ tên, đến ngày Thanh Minh có người ra sửa sang. Cái đẹp này là đẹp của sự chăm sóc, không phải đẹp của đá đắt tiền.

Câu tục ngữ "sống về mồ về mả, chứ không ai sống về cả bát cơm" thường được hiểu theo nghĩa phúc đức tổ tiên. Nhưng còn một lớp nghĩa đời thường hơn: trong làng xưa, mộ phần ông bà được chăm hay bị bỏ là thứ người ngoài nhìn vào để đánh giá nền nếp một nhà. Mồ mả là thể diện của gia đình trước họ hàng, làng xóm, không chỉ là chuyện khí với mạch.

Ba lối nghĩ về mộ phần và phúc phận

Người Việt sống giữa ba dòng tư tưởng, và mỗi dòng nhìn âm trạch một khác. Hiểu ba dòng này thì đọc bất cứ lời khuyên nào về mộ phần cũng biết nó xuất phát từ đâu.

Dòng thứ nhất: Táng Thư — tổ tiên và con cháu cùng một khí

Táng Thư lập luận rằng con người nhận thân thể từ cha mẹ; hài cốt cha mẹ được khí tốt thì thân thể con cháu cũng được che chở. Sách dẫn lời "kinh": khí cảm thì ứng, phúc của người đã khuất lan đến người sống. Rồi kể ví dụ núi đồng ở phía Tây sụt lở thì chuông thiêng ở phía Đông tự ngân lên — vật cùng loại thì cảm ứng với nhau dù cách xa.

Đây là lý thuyết đứng sau mọi câu chuyện "mộ phát", "mả kết" mà dân gian truyền miệng. Nó cũng là lý do một số thầy địa lý coi việc chọn đất mộ là chuyện cầu phúc cho dòng họ.

Dòng thứ hai: Nho gia — chọn đất để người khuất được yên

Trình Di, nhà Nho đời Tống, viết bài Táng thuyết phản bác thẳng lối nghĩ cầu phúc. Đại ý ông nói: chữ "bói chọn trạch triệu" trong Hiếu Kinh là chọn đất tốt hay xấu, chứ không phải cái họa phúc mà các nhà âm dương nói. Đất tốt thì thần linh người khuất được yên, con cháu tự khắc thịnh, như vun gốc thì cành lá tốt. Còn thế nào là đất tốt? Ông trả lời bằng thứ nhìn thấy được: màu đất sáng và nhuận, cây cỏ tươi tốt.

Trình Di còn nêu "năm điều lo" khi đặt mộ: sau này không thành đường đi, không thành thành quách, không thành mương ao, không bị kẻ quyền thế chiếm, không bị cày cấy tới. Năm điều này hôm nay đọc lại thì chính là các rủi ro quy hoạch — bài Chọn đất đặt mộ sẽ đi kỹ.

Dòng thứ ba: Phật giáo — phúc ở nghiệp, không ở đất

Theo nhà Phật, phúc họa của mỗi người do nghiệp của chính người ấy. Việc con cháu làm cho người đã khuất là tụng kinh, làm việc thiện rồi hồi hướng công đức, không phải tìm đất. Đức Phật nhập diệt được trà tỳ, tức hỏa táng; từ đó hỏa táng thành truyền thống của giới tu hành. Bài Hỏa táng và phong thủy bàn tiếp chuyện này.

Trong thực tế, gia đình Việt thường làm cả ba: mời thầy xem đất xem hướng, giữ đủ tang chế theo lễ Nho, và mời nhà chùa tụng kinh cầu siêu. Không ai thấy mâu thuẫn, vì ba thứ trả lời ba câu hỏi khác nhau: đặt ở đâu, ứng xử ra sao, và lòng mình hướng về đâu.

Một ngôi mộ gồm những phần nào

Người đọc sách địa lý gặp nhiều từ chỉ các phần của mộ. Bảng dưới gom lại theo cách thầy và thợ Việt hay gọi.

Các khái niệm minh đường, tứ linh dùng chung với dương trạch; xem Minh đường và Tứ linh.

Hai lần táng ở Bắc, một lần táng ở Nam

Người Việt không có một tục chôn cất duy nhất. Khác biệt lớn nhất nằm giữa hai đầu đất nước.

Ở Bắc Bộ và một phần Bắc Trung Bộ, tục phổ biến là hai lần táng. Lần đầu gọi là hung táng: chôn quan tài ở mộ đất, chưa xây kiên cố. Sau khoảng ba năm, khi phần mềm của thi hài đã tiêu, gia đình làm cải táng — bốc mộ, rửa hài cốt, xếp vào tiểu sành rồi đặt vào mộ mới, gọi là cát táng. Mộ cát táng mới là nơi yên nghỉ lâu dài, được xây và chăm sóc.

Ở Nam Bộ, phần đông chôn một lần: an táng rồi xây mộ kiên cố, nhiều nhà đặt mộ ngay trong vườn. Cải táng chỉ diễn ra khi phải di dời hoặc gia đình có lý do riêng. Miền Trung nằm giữa hai cách, tùy làng tùy họ.

Khác biệt này giải thích vì sao lời khuyên trên mạng hay vênh nhau: người miền Bắc hỏi "mấy năm thì bốc", người miền Nam không có khái niệm đó. Chi tiết ở bài Cải táng.

Phong thủy âm trạch xét những việc gì

Toàn bộ phần âm trạch có thể quy về bảy việc. Mỗi việc có một bài riêng trên site.

Thêm hai bài đọc để tỉnh táo trước lời đồn: Mộ kết giải thích hiện tượng thi hài không tiêu khi bốc mộ, và "Động mồ mả" bàn về câu cửa miệng mỗi khi nhà có chuyện không may.

Thứ tự ưu tiên của nghề cũng là thứ tự của bảng: đất trước, hướng sau, kích thước và ngày giờ là phần tinh chỉnh. Một ngôi mộ nằm trên đất trũng thì không thước nào, không hướng nào sửa được.

Âm trạch trên đất Việt: làng, đồng, đồi và lăng

Địa hình Việt Nam buộc âm trạch Việt khác sách Trung Hoa ở nhiều chỗ.

Ở đồng bằng Bắc Bộ, đất thấp và chật, làng nào cũng thiếu đồi. Mộ phần nằm rải rác giữa cánh đồng, trên những gò đất cao hơn mặt ruộng một chút. Thầy địa lý làng không có "long mạch" núi non để tầm, nên đọc những chỗ đất cao, dòng mương, con đê làm long và thủy. Đó là phép mà sách gọi là bình dương long — mạch đất bằng.

Ở trung du và miền núi phía Bắc, mộ đặt sườn đồi, đầu dựa đồi, chân nhìn xuống thung lũng — gần với mô hình Táng Thư nhất.

Ở Huế, các lăng triều Nguyễn là ví dụ âm trạch có thiết kế bài bản nhất: núi làm án, sông làm minh đường, hồ nước đào trước lăng để giữ khí. Bài Lăng tẩm triều Nguyễn phân tích ba lăng Gia Long, Minh Mạng, Tự Đức.

Ở Nam Bộ, đất phù sa thấp, mực nước ngầm cao, mùa nước nổi kéo dài. Người ta đắp nền cao, xây mộ nổi trên mặt đất, đặt mộ trong vườn nhà cho tiện trông nom. Tiêu chí "không ngập" ở đây gần như là tiêu chí duy nhất.

Âm trạch ngày nay: nghĩa trang quy hoạch và hỏa táng

Hai thay đổi lớn đang làm đổi hẳn cách người Việt nghĩ về mộ phần.

Thứ nhất, chôn cất dần chuyển vào nghĩa trang quy hoạch. Nghị định 23/2016/NĐ-CP về nghĩa trang và cơ sở hỏa táng giới hạn diện tích mỗi phần mộ: mộ hung táng và mộ chôn một lần không quá 5 m², mộ cát táng không quá 3 m². Trong nghĩa trang, hướng mộ và kích thước ô thường đã định sẵn theo dãy. Gia đình không còn "tìm đất" theo nghĩa cũ, mà chọn nghĩa trang, chọn khu, chọn ô.

Thứ hai, hỏa táng tăng nhanh ở đô thị, vì đất nghĩa trang ngày một xa và đắt, và vì nhà nước khuyến khích. Tro cốt gửi ở chùa, ở nhà lưu tro của nghĩa trang, hoặc an táng vào một ngôi mộ nhỏ.

Hai thay đổi ấy không làm phong thủy âm trạch mất chỗ đứng; chúng đẩy nó về đúng phần cốt lõi mà Trình Di đã nói: chọn nơi yên, giữ cho yên, chăm cho đẹp.

Sách cổ nói gì

Chôn là cất giấu; cất giấu là để người ta không còn trông thấy. — Lễ Ký, thiên Đàn Cung thượng, lời Quốc Tử Cao

Bình: định nghĩa cổ nhất về việc chôn cất không nói gì đến phúc họa. Nó nói về sự kín đáo và lòng kính: thân thể người thân được giữ gìn, không để phơi bày. Mọi tiêu chí "khô ráo, kín đáo, không bị đào xới" của âm trạch đều nằm sẵn trong câu này.

Bói chọn huyệt mộ và khu đất mộ, rồi đặt cho yên. — Hiếu Kinh, chương Tang Thân

Bình: chữ quan trọng là "an" — đặt yên. Việc chọn đất có từ thời Khổng môn, nhưng đích đến là sự yên ổn của người đã khuất, không phải lợi ích của người sống.

Kinh nói: khí cảm thì ứng, phúc của người đã khuất đến được với người sống. — Táng Thư, nội thiên

Bình: đây là mệnh đề sinh ra niềm tin "mộ tốt thì con cháu tốt". Táng Thư nêu nó như một lời "kinh" có trước, không chứng minh. Trình Di đời Tống đã đọc lại theo hướng khác: người khuất được yên thì lòng con cháu yên, nhà tự thịnh. Hai cách đọc cùng tồn tại đến nay.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, mối liên hệ "mộ tốt thì con cháu tốt" là niềm tin văn hóa, không phải điều đã được kiểm chứng. Một nhà có người thành đạt rồi kể lại rằng mộ ông bà đặt đất đẹp là chuyện kể ngược từ kết quả; những ngôi mộ đất đẹp mà con cháu bình thường thì không ai kể.

Thứ hai, các phái lý khí cho kết luận khác nhau về cùng một ngôi mộ. Thầy theo Bát Trạch, thầy theo Tam Hợp, thầy theo Huyền Không có thể chọn ba hướng khác nhau. Không phái nào được chứng minh đúng hơn. Điều mọi phái đều đồng ý là đất phải khô, chắc và yên.

Thứ ba, tục lệ mỗi vùng mỗi khác. Người miền Bắc cải táng, người miền Nam không; nhà này kiêng tháng này, nhà kia kiêng tháng khác. Không có tục nào là "chuẩn" cho cả nước. Việc gia đình làm theo tục của dòng họ mình là chuyện đúng mực, không cần so với nơi khác.

Thứ tư, người đang có tang dễ bị tác động bởi lời đồn và dịch vụ giá cao. Một lời khuyên về mộ phần đi kèm lời dọa hoặc lời hứa đều đáng dè chừng.

Việc nên làm

• Khi lo mộ phần cho người thân, đặt câu hỏi theo thứ tự: chỗ này có yên lâu dài không, rồi mới đến hướng, kích thước, ngày giờ.
• Hỏi ý kiến các bậc lớn trong họ về tục lệ của dòng họ trước khi mời thầy; tục họ là phần quan trọng hơn sách vở.
• Kiểm tra quy hoạch nơi đặt mộ với chính quyền xã, phường nếu chôn ngoài nghĩa trang.
• Giữ giấy tờ: hợp đồng ô mộ, giấy phép cải táng, sơ đồ vị trí mộ, ảnh chụp bia. Con cháu đời sau cần những thứ này hơn mọi lời truyền miệng.
• Đến ngày Thanh Minh, ngày giỗ, ra mộ nhổ cỏ, khơi rãnh thoát nước, xem có vết nứt hay lún. Chăm mộ là phần phong thủy ai cũng làm được.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Đàn Cung thượng, lời Quốc Tử Cao về nghĩa chữ "táng".
• Hiếu Kinh — chương Tang Thân.
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — nội thiên; bản san định của Ngô Trừng đời Nguyên.
• Trình Di — Táng thuyết (trong văn tập của anh em họ Trình, đời Tống).
• Nghị định 23/2016/NĐ-CP của Chính phủ về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hỏa táng.