Chọn đất đặt mộ: những tiêu chí trong sách cổ và trong nghĩa trang ngày nay

Tiêu chí số một khi chọn đất đặt mộ là đất khô ráo, chắc, thoát nước tốt và không ngập — sách cổ, nhà Nho và kinh nghiệm của thợ bốc mộ đều nói như nhau. Sau đó mới xét thế đất có chỗ dựa, có che gió, phía trước thoáng. Ngày nay phần lớn chọn trong nghĩa trang quy hoạch, nên việc chọn chuyển thành chọn nghĩa trang, chọn khu cao, xa mương, nền chắc.

Gốc của mọi tiêu chí: khô, chắc, không ngập

Nếu chỉ được giữ một tiêu chí, hãy giữ tiêu chí này. Lý do rất cụ thể.

Ở nơi nước ngầm cao hoặc mùa mưa nước dâng tới huyệt, quan tài ngâm trong nước nhiều tháng mỗi năm. Gỗ mục nhanh, đất sụt, nấm mộ lún lệch. Thi hài trong môi trường ẩm, thiếu khí lại tiêu rất chậm, nhiều khi đến lúc cải táng vẫn chưa thành hài cốt — hiện tượng dân gian gọi là "mộ kết", bài Mộ kết giải thích cơ chế. Khi bốc lên, hài cốt ngâm nước lâu thường sẫm màu, mủn, khó giữ trọn.

Người làm nghề bốc mộ ở đồng bằng Bắc Bộ hay nói một câu dễ nhớ: mộ khô thì ba năm bốc là sạch, mộ ngập thì năm năm vẫn có khi phải lấp lại. Kinh nghiệm này trùng với sách cổ, chỉ khác cách diễn đạt.

Đất chắc cũng quan trọng ngang đất khô. Đất cát rời ven sông dễ sạt khi lũ; đất mới san lấp chưa đủ năm thì lún không đều; đất sườn dốc mất lớp phủ thì mưa lớn có thể trôi cả nấm mộ.

Đọc đất bằng mắt, bằng tay và bằng hỏi chuyện

Không cần máy móc, người xưa xem đất bằng ba cách mà ngày nay vẫn dùng được.

Xem bằng mắt. Cây cỏ trên đất mọc đều và tươi là dấu đất thoát nước, không quá chua hay mặn. Đất có rêu xanh dày, cỏ lác, cỏ nước là dấu ẩm đọng. Trên thân cây và tường quanh đó, vệt nước bạc màu ở cùng một độ cao cho biết mùa lũ nước lên tới đâu.

Xem bằng tay. Đào sâu chừng một mét, lấy một nắm đất ở đáy: bóp lại thành nắm, buông tay vẫn giữ hình mà chạm nhẹ thì vỡ — đó là đất thịt pha, ẩm vừa, loại tốt nhất. Bóp ra nước, dính bết tay như đất sét nhão là đất giữ nước. Rời như cát, không nắm được là đất dễ sụt. Màu đất cũng nói được nhiều: vàng, nâu đỏ đều là đất thoáng khí; xám xanh, có mùi tanh là đất ngập lâu ngày thiếu khí.

Hỏi chuyện. Người già ở địa phương biết năm nào nước lên cao nhất, chỗ nào ngập, chỗ nào chưa bao giờ ngập. Hỏi họ một buổi đáng giá hơn mọi bảng tra.

Táng Thư tả đất tốt bằng một câu rất gần với cách xem bằng tay: đất phải mịn mà chắc, nhuận mà không ướt sũng, cắt ra mịn như mỡ đông, như ngọc. Câu này được dẫn nguyên văn ở mục sách cổ bên dưới.

Năm thứ núi sách cổ không cho táng

Táng Thư có một đoạn kể năm loại núi không nên đặt mộ. Đại ý: núi trọc không nên táng, núi đứt không nên táng, núi đá không nên táng, núi chạy qua không nên táng, núi đứng một mình không nên táng. Sách giải thích theo lý khí: khí cần sự hòa sinh, cần theo hình mà tới, cần thế để dừng, cần các mạch tụ hội.

Đọc lại bằng mắt người hôm nay, năm điều cấm này đều có lý do vật chất rất rõ:

Đây là chỗ thấy rõ cách người xưa làm việc: quan sát rất đúng, rồi giải thích bằng ngôn ngữ của khí. Phần quan sát vẫn dùng được nguyên vẹn.

Thế đất: có chỗ dựa, có che, phía trước thoáng

Sau khi đất đạt yêu cầu khô và chắc, mới xét đến thế. Mô hình chung của các sách là bốn phía: sau lưng có chỗ cao làm chỗ dựa, hai bên có gò hoặc dãy thấp ôm lại, phía trước là khoảng trống hơi thấp, xa xa có nước hoặc đồi thấp làm án. Bốn phía này là tứ linh; khoảng trống phía trước là minh đường.

Ở đồng bằng không có đồi, thầy địa lý Việt dùng chính đường đê, bờ vùng, hàng tre, con mương làm chỗ dựa và dòng nước. Một gò đất cao hơn mặt ruộng nửa mét, sau lưng là bờ tre, trước mặt là cánh đồng trống và con mương chảy vòng — đó là một thế đất được coi là tốt ở Bắc Bộ, dù không có ngọn núi nào.

Có một sai lầm hay gặp: chọn chỗ thật cao, thật lộ cho "thoáng". Táng Thư xếp "che được gió" là tiêu chí thứ hai sau nước. Một đỉnh gò trơ trọi giữa đồng, gió lùa bốn phía, mưa xói hai sườn, không phải đất tốt dù khô.

Năm điều lo của Trình Di: tiêu chí quy hoạch từ đời Tống

Trình Di, nhà Nho đời Tống, nêu năm điều phải cân nhắc khi chọn đất mộ: sau này không thành đường đi, không thành thành quách, không thành mương ao, không bị kẻ quyền thế chiếm, không bị cày bừa tới.

Đặt năm điều ấy cạnh đời sống Việt Nam hôm nay thì thấy ông như đang nói về quy hoạch:

• Thành đường đi: đất ruộng ven làng, cạnh đường liên xã, rất dễ nằm trong dải mở rộng đường.
• Thành thành quách: đất nông nghiệp ven đô bị chuyển thành khu dân cư, khu công nghiệp.
• Thành mương ao: dự án thủy lợi, kênh mương nội đồng.
• Bị kẻ quyền thế chiếm: đất không giấy tờ rõ ràng, đất đang tranh chấp trong họ.
• Bị cày bừa tới: mộ lẻ giữa ruộng, đời sau đổi chủ ruộng, mộ bị san dần.

Rất nhiều ngôi mộ ở ven Hà Nội, quanh TP.HCM đã phải di dời trong vài chục năm qua vì đúng những lý do này. Nhiều gia đình cải táng hai, ba lần cho một người. Đọc Trình Di thì hiểu: người xưa cũng đã lo y như vậy.

Cách làm hôm nay: trước khi chôn ở đất vườn, đất ruộng, đất đồi của gia đình, đến UBND xã hoặc phường hỏi quy hoạch sử dụng đất của thửa đó. Đất đã có trong quy hoạch giao thông, khu dân cư thì nên chọn chỗ khác, dù thế đất đẹp.

Chọn đất trong nghĩa trang quy hoạch

Phần lớn gia đình thành thị hôm nay không chọn đất theo nghĩa cũ, mà chọn nghĩa trang rồi chọn khu trong nghĩa trang. Các tiêu chí cổ vẫn áp dụng được, chỉ đổi cách hỏi.

Tiêu chí cuối không có trong sách cổ, nhưng quan trọng. Một ngôi mộ đẹp mà xa quá, con cháu một năm không đến được một lần, cũng mất đi phần "đẹp" do chăm sóc mà có. Chi tiết chọn khu, chọn ô xem ở bài Chọn ô mộ ở nghĩa trang công viên.

Những thứ nên tránh gần mộ

Ngoài thế lớn, vài thứ ở ngay sát mộ cũng đáng để ý:

• Cây lớn tán rộng trong vòng vài mét: rễ đi tìm nước có thể đâm vào huyệt, làm lệch tiểu, nứt thành mộ.
• Giếng nước, nguồn nước sinh hoạt: vì vệ sinh cho người sống, mộ nên đặt xa và thấp hơn nguồn nước.
• Rãnh nước chảy thẳng vào mộ: mưa dồn về một chỗ làm xói chân mộ. Sách địa lý gọi nước chảy thẳng vào huyệt là thế xấu; người thợ thì gọi đó là chỗ sẽ sụt. Xem thêm Thủy pháp.
• Chân mái dốc, chân đồi dốc: đất từ trên có thể trôi xuống vùi mộ sau mưa lớn.

Sách cổ nói gì

Đất phải mịn mà chắc, nhuận mà không ướt sũng, cắt ra như cắt mỡ đông, như cắt ngọc, đủ cả năm màu. — Táng Thư, nội thiên

Bình: "nhuận mà không trạch" là cụm đáng nhớ nhất. Đất cần đủ ẩm để không khô nứt, nhưng không được đọng nước. Đó chính là đất thịt pha thoát nước tốt mà người làm nông vẫn gọi là đất tốt. "Năm màu" nhiều sách giải là đất có vân màu sáng; không nên hiểu theo nghĩa đen là phải đào ra đủ năm màu.

Chỉ có năm điều lo không thể không thận trọng: phải làm sao để ngày sau chỗ ấy không thành đường đi, không thành thành quách, không thành mương ao, không bị kẻ quyền thế chiếm đoạt, không bị cày bừa tới. — Trình Di, Táng thuyết

Bình: Trình Di không nói gì về hướng hay sao. Ông chỉ lo một việc: ngôi mộ có được yên lâu dài không. Với gia đình Việt hôm nay, đây là đoạn sách cổ thực dụng nhất về âm trạch.

Đọc cho đúng mức

Thứ nhất, các tiêu chí khô, chắc, kín gió, phía trước thoáng là phần có lý do vật chất rõ ràng và mọi phái đều đồng ý. Phần "khí", "mạch" là cách giải thích của người xưa, không đo được.

Thứ hai, chuyện "đất kết phát" cho con cháu là niềm tin, không có cách nào kiểm chứng. Đừng vì một lời hứa như vậy mà mua đất đắt ở nơi xa, pháp lý mù mờ.

Thứ ba, ở nghĩa trang quy hoạch, quyền chọn của gia đình có giới hạn. Biết rõ cái gì chọn được và cái gì đã cố định giúp tránh tốn tiền cho những thứ không đổi được.

Thứ tư, tục lệ địa phương có khi khác sách: có làng kiêng chôn ở cánh đồng này, có họ giữ khu mộ riêng. Nên tôn trọng tục của dòng họ khi không trái với tiêu chí khô ráo và pháp lý.

Việc nên làm

• Hỏi người già địa phương mức nước cao nhất từng có ở khu đất; đến xem sau một trận mưa lớn.
• Đào thử, xem đất ở độ sâu đặt huyệt: màu, độ ẩm, có nước rỉ ra không.
• Đến UBND xã, phường hỏi quy hoạch nếu chôn ngoài nghĩa trang; với nghĩa trang, xem giấy phép dự án và hợp đồng.
• Giữ khoảng cách với cây lớn, nguồn nước sinh hoạt, chân dốc.
• Xong phần đất mới tính đến hướng mộ và kích thước theo thước âm phần.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — nội thiên; đoạn năm thứ núi không nên táng.
• Trình Di — Táng thuyết (đời Tống), đoạn "năm điều lo".
• Tham khảo thêm kinh nghiệm thực hành của thợ cải táng và ban quản lý nghĩa trang ở đồng bằng Bắc Bộ (truyền khẩu).