Bố cục làng Việt: cây đa, giếng nước, đình, cổng làng

Làng Việt cổ ở đồng bằng Bắc Bộ thường nằm trên một gò đất cao hơn ruộng, có lũy tre bao quanh, cổng làng ở lối vào, cây đa đầu làng, giếng làng, ao làng và đình nhìn ra một khoảng trống. Người xưa nói về bố cục ấy bằng ngôn ngữ phong thủy, nhưng mỗi thành phần đều có một việc thật: chống lụt, giữ nước, giữ làng.

Bài này đi qua từng thành phần theo cặp: lời phong thủy hay nói về nó, và việc nó làm trong đời sống. Khi đặt hai thứ cạnh nhau, ta thấy phong thủy làng không phải lớp trang trí khoác lên sau, mà là cách người xưa ghi nhớ những kinh nghiệm sống còn.

Làng trên gò, ruộng dưới trũng

Châu thổ sông Hồng phẳng và thấp, mùa mưa nước dâng nhanh. Làng cổ vì thế hầu như luôn đứng trên chỗ cao: một doi đất ven sông, một gò giữa đồng, một dải đất dọc chân đê. Ruộng nằm thấp xung quanh.

Sách địa lý có câu "cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước" để nói rằng ở đất bằng, chỉ chênh vài tấc cũng đủ làm thế (xem bài long mạch). Với dân làng, vài tấc ấy là chuyện nước có vào nhà hay không. Lời phong thủy và kinh nghiệm chống lụt ở đây trùng nhau gần như trọn vẹn.

Ao làng: nơi lấy đất đắp gò

Gần như làng nào ở Bắc Bộ cũng có ao: ao đình, ao chùa, ao nhà. Phong thủy gọi khoảng nước trước đình là minh đường, chỗ khí tụ. Nhưng có một lý do thực tế mà ít bài nói tới: ao và gò sinh ra cùng lúc. Muốn tôn nền nhà, nền đình cao hơn mức lụt thì phải lấy đất ở đâu đó; đào chỗ trũng thành ao, đắp đất lên chỗ định xây. Mỗi cái ao là dấu vết của một cái nền.

Sau khi có, ao làm thêm nhiều việc: chứa nước mưa từ mái và sân chảy xuống, nuôi cá, thả bèo nuôi lợn, giặt giũ, và là nguồn nước chữa cháy khi nhà tranh bắt lửa. "Minh đường" ở làng vì thế không chỉ đẹp mà còn là cái hồ chứa đa năng.

Lũy tre và cổng làng: tường thành của làng

Lũy tre dày, nhất là tre gai trồng nhiều lớp, là bức tường mà kẻ trộm, kẻ cướp khó vượt. Nó còn chắn gió bão, giữ đất bờ khỏi lở, cho tre làm nhà, làm đồ dùng. Phong thủy gọi lũy tre là "sa" — các lớp che chở vây quanh huyệt — và nói làng có lũy tre kín là "tàng phong", không bị gió thổi tán khí.

Cổng làng là chỗ duy nhất (hoặc một trong vài chỗ) để qua lũy tre. Ngày xưa cổng có cánh, đóng lúc tối, có tuần đinh canh. Phong thủy coi cổng là "khí khẩu" của làng, chỗ khí ra vào, nên cổng thường được làm đẹp, có câu đối, có mái. Dù gọi bằng tên nào, việc của nó là kiểm soát người ra vào. Lối đọc cổng như miệng đón khí cũng áp vào cửa nhà — xem bài khí khẩu.

Cây đa, giếng nước, sân đình

Câu quen thuộc "cây đa, bến nước, sân đình" gói ba chỗ công cộng của làng.

Cây đa thường đứng ở đầu làng, cạnh cổng hay bến nước. Tán rộng cho bóng mát giữa đồng trống, làm mốc chỉ đường từ xa, làm chỗ nghỉ chân cho người đi chợ. Dưới gốc đa hay có một miếu nhỏ. Dân gian nói cây đa lâu năm có thần; nói theo cách khác, một cây được cả làng giữ gìn hàng trăm năm thì tự nhiên thành biểu tượng của làng.

Giếng làng đào ở chỗ mạch nước tốt, nước trong, không lẫn nước ao. Có làng gọi giếng là "mắt rồng" của làng và kiêng lấp; theo ngôn ngữ hôm nay, đó là cách giữ một nguồn nước sạch không bị san lấp hay làm bẩn. Giếng thường có thành xây, có sân lát gạch, là chỗ gặp nhau buổi sớm.

Bến nước ở làng ven sông là cửa ngõ thứ hai, nơi thuyền buôn ghé, nơi lấy nước, giặt giũ.

Đình làng: trung tâm nhìn ra khoảng trống

Đình là nơi thờ Thành hoàng và là nơi họp làng. Đình thường đặt ở chỗ cao, trước mặt có sân, ao hoặc một bãi rộng. Phong thủy đọc khoảng trước đình là minh đường, gò hay rặng cây xa xa là án. Thực tế, sân đình là quảng trường duy nhất của làng: nơi tổ chức hội, xử việc làng, phơi thóc chung.

Hướng đình nhiều nơi là hướng nam hoặc gần nam, nhưng không cứng nhắc: đình thường quay về phía có khoảng trống, có nước, có đường lớn. Chọn đất và hướng đình có bài riêng: đình làng chọn đất thế nào.

Bảng đối chiếu: lời phong thủy và việc thật

Cột giữa là ngôn ngữ để nhớ và truyền; cột phải là lý do để làm. Người xưa không tách hai cột như ta tách ở đây — đó là lý do lời phong thủy làng thường đúng một cách lặng lẽ.

Không phải vùng nào cũng như Bắc Bộ

Mô hình làng gò, lũy tre, ao đình là của đồng bằng Bắc Bộ. Ở vùng khác, cùng một nhu cầu cho ra hình khác:

• Duyên hải miền Trung: làng trên cồn cát ven biển, hàng rào phi lao, xương rồng chắn cát bay thay cho lũy tre; giếng đào sâu trong cát.
• Nam Bộ: làng chạy dài theo kênh rạch, nhà quay mặt ra sông vì sông là đường đi chính; "ao" là mương vườn, và minh đường là chính dòng kênh.

Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), được công nhận di tích quốc gia năm 2006, vẫn giữ khá đủ các thành phần kiểu Bắc Bộ — cổng làng, đình, giếng, ngõ — là nơi tốt để xem tận mắt.

Sách cổ nói gì

Nhà lấy hình thế làm thân thể, lấy nước suối làm mạch máu, lấy đất đai làm da thịt, lấy cây cỏ làm lông tóc, lấy nhà cửa làm áo quần, lấy cửa ngõ làm mũ đai. — Hoàng Đế Trạch Kinh

Bình: câu này viết cho một ngôi nhà, nhưng đọc cho một làng thì càng rõ. Gò là thân, giếng và ao là mạch máu, lũy tre và cây đa là tóc, nhà cửa là áo, cổng làng là mũ. Một cơ thể thiếu máu (cạn nước), rụng tóc (phá tre, chặt đa) hay mất mũ (bỏ cổng) thì kém khỏe — một hình ảnh dễ hiểu cho việc giữ gìn cảnh quan làng.

Các sách dân tộc học Việt như Nếp cũ của Toan Ánh, công trình của Trần Từ về cơ cấu làng Bắc Bộ, Văn minh Việt Nam của Nguyễn Văn Huyên đều tả kỹ cách làng tổ chức không gian và đời sống, đại ý cho thấy bố cục làng gắn chặt với tổ chức xã hội: giáp, phe, hội đồng kỳ mục họp ở đình.

Đọc cho đúng mức

Không nên coi mọi làng cổ là "được thầy địa lý chọn đất". Phần lớn làng hình thành dần qua nhiều đời, người đến sau theo người đến trước, chọn chỗ cao để ở, đào ao lấy đất, trồng tre giữ làng. Ngôn ngữ phong thủy đến để giải thích và giữ gìn những gì đã có.

Cũng nên dè dặt với các lời đồn kiểu "làng sa sút vì lấp giếng, chặt đa". Có khi lấp giếng, chặt cây đi kèm những thay đổi lớn hơn của làng — đô thị hóa, mất ruộng, người trẻ đi xa — và chính những thay đổi ấy mới làm làng đổi khác.

Việc nên làm

• Về quê, thử vẽ lại bản đồ làng mình: gò ở đâu, ao ở đâu, cổng ở đâu, đình nhìn ra đâu. Bạn sẽ thấy logic thủy lợi trước, ngôn ngữ phong thủy sau.
• Khi làng có dự án lấp ao, chặt cây cổ thụ, hỏi xem nước mưa sẽ đi đâu, bóng mát và mốc làng sẽ mất ra sao — đó là câu hỏi phong thủy theo nghĩa thực nhất.
• Đến thăm một làng cổ còn giữ bố cục như Đường Lâm để tự kiểm các thành phần trong bảng đối chiếu.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — câu "trạch dĩ hình thế vi thân thể…".
• Toan Ánh — Nếp cũ: Làng xóm Việt Nam (đại ý).
• Trần Từ — Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ (đại ý).
• Nguyễn Văn Huyên — Văn minh Việt Nam (đại ý).