Lấp giếng cũ khi xây nhà: tục cắm ống "cho giếng thở" và cách lấp đúng kỹ thuật

Lấp giếng cũ khi xây nhà là việc kỹ thuật: hút cạn nước, vét bùn, lấp cát từng lớp 20 – 30 cm, tưới nước cho lèn rồi đầm, phía trên bịt bằng đất sét hoặc nắp bê tông để nền không sụt về sau. Tục cắm ống tre, ống nhựa "cho giếng thở" là tục lệ; giữ tục được, miễn ống không mở đường cho nước bẩn xuống mạch ngầm.

Vì sao lấp giếng là chuyện người Việt hay ngần ngại

Ở làng Việt, giếng là của chung nhiều đời. Đào một cái giếng tốt là việc lớn: chọn chỗ, đào sâu, kè gạch, có nơi lập miếu nhỏ cạnh giếng. Khi nhà máy nước về tới, giếng bỏ không, nhưng tâm lý "không nỡ lấp" vẫn còn. Đến khi xây nhà mới trên nền đất có giếng cũ, câu hỏi bật ra: lấp có sao không?

Từ đó sinh ra một loạt tục: chọn ngày lấp như chọn ngày động thổ, thắp hương báo trước, không lấp kín hoàn toàn mà chừa một ống thông lên mặt đất. Có nơi tin giếng là "mắt" của đất, lấp kín là làm đất "mù"; có nơi tin trong giếng có mạch nước, phải chừa lối cho mạch đi; có nơi chỉ nói gọn "để giếng thở". Các dị bản khác nhau theo vùng, nhưng hình thức chung là một đoạn ống — tre đục thông mắt, hoặc ống nhựa — cắm từ lòng giếng lên.

Chúng tôi không tìm thấy tục cắm ống này trong các sách nhà ở cổ như Bát Trạch Minh Kính hay Dương Trạch Tam Yếu. Nó là tục dân gian, sống bằng truyền miệng và bằng sự tôn trọng với một công trình từng nuôi sống gia đình. Hiểu như vậy để giữ tục cho đúng chỗ của nó: một nghi thức chia tay, không phải điều kiện để nhà yên.

Giếng đào và giếng khoan: hai việc khác nhau

Giếng khoan bỏ không nên nhờ đơn vị khoan có giấy phép trám lấp. Bộ Tài nguyên và Môi trường có văn bản riêng quy định việc xử lý, trám lấp giếng không sử dụng; khi làm, hỏi đơn vị thi công hoặc phòng tài nguyên môi trường quận, huyện về thủ tục hiện hành. Phần dưới đây nói về giếng đào — loại hay gặp nhất trên nền nhà cũ. Chuyện chọn chỗ đào giếng mới, nếu nhà vẫn cần giếng, ở bài vị trí đào giếng.

An toàn trước khi động vào giếng

Đáy giếng cũ, nhất là giếng bỏ lâu có lá cây, rác mục, có thể tích khí nặng hơn không khí, thiếu oxy. Đã có nhiều tai nạn ngạt khí nghiêm trọng khi người xuống vét giếng, và người xuống cứu cũng bị ngạt theo. Nguyên tắc:

• Không để ai xuống lòng giếng trong suốt quá trình lấp. Hút nước, vét bùn đều làm từ trên miệng.
• Nếu buộc phải xuống (giếng sâu cần tháo thành), phải thông gió cưỡng bức, có dây an toàn, có người ở trên, và việc này nên giao cho đội có kinh nghiệm.
• Rào quanh miệng giếng ngay từ ngày đầu công trường; trẻ con hàng xóm hay chạy vào đất trống.
• Thành giếng gạch cũ có thể sụt khi đào móng sát bên; không đặt máy, vật liệu nặng sát miệng.

Lấp giếng đào từng bước

Bước một: hút cạn và vét bùn. Dùng bơm hút hết nước, vét lớp bùn, rác ở đáy bằng gầu từ trên. Bùn để lại là một lớp mềm, về sau nén dần, mặt nền phía trên sụt theo.

Bước hai: lớp đáy thoát nước. Thả một lớp đá dăm hoặc cát thô ở đáy. Nước ngầm vẫn sẽ rỉ vào; lớp này cho nước thấm qua mà không cuốn vật liệu phía trên đi.

Bước ba: lấp cát từng lớp. Đổ cát thành từng lớp dày 20 – 30 cm, tưới nước cho cát ngậm và lèn xuống, rồi đầm (đầm cóc thả từ miệng nếu lòng rộng, hoặc chọc, nện bằng thanh gỗ dài với lòng hẹp). Đổ một lượt cả xe cát xuống rồi để đó là cách hay gặp nhất và cũng là nguyên nhân sụt lún hay gặp nhất: cát đổ đống có nhiều lỗ rỗng, vài mùa mưa sau mới lèn xong — lúc ấy nền nhà đã lát gạch.

Bước bốn: tháo phần thành giếng phía trên. Thành giếng gạch hoặc ống bê tông cứng hơn hẳn đất xung quanh. Nếu để nguyên đến sát mặt đất, nền nhà sẽ tựa lên một "vòng cứng" giữa vùng đất mềm, lún không đều, nứt gạch theo hình tròn. Thường tháo bỏ phần thành từ mặt đất xuống dưới đáy lớp nền, móng một khoảng, rồi lấp, đầm tiếp.

Bước năm: lớp bịt trên cùng. Phần trên cùng làm bằng đất sét đầm chặt hoặc một nắp bê tông, rộng hơn miệng giếng, để nước mưa và nước thải trên mặt không chảy thẳng xuống lòng giếng cũ, xuống mạch ngầm.

Bước sáu: báo cho người thiết kế móng. Ghi vị trí giếng trên bản vẽ. Nếu giếng nằm ngay dưới cột, dưới móng băng, kỹ sư sẽ cho dầm móng vượt qua, đổ bê tông lòng giếng phần trên, hoặc điều chỉnh vị trí cọc. Đừng để thợ "lấp xong rồi đổ móng như thường" mà không ai biết dưới đó từng là một khoảng rỗng sâu vài mét. Nền đất cả khu vốn yếu thì đọc thêm bài xây nhà trên đất ao lấp.

Giữ tục cắm ống mà không hại kỹ thuật

Nếu gia đình muốn giữ tục, có thể làm sao cho cả tục lẫn kỹ thuật đều yên:

• Ống không xuyên xuống tới mạch nước. Ống cắm trong phần đất lấp phía trên, không thông từ mặt đất xuống đáy. Một ống thông thẳng xuống đáy là đường cho nước mưa, nước thải tràn xuống tầng nước ngầm — chính điều mà việc lấp giếng muốn chặn.
• Bịt đầu ống. Đầu ống trên mặt đất bịt lưới hoặc nắp có lỗ nhỏ, để rác, chuột, nước mưa không chui vào.
• Không đặt dưới móng, dưới phòng. Nếu giếng nằm trong nhà, đặt ống ở chỗ sân, lối đi bên hông, hoặc chỉ làm ống ngắn trong lớp đất rồi lát lên — coi như nghi thức đã làm.
• Ý nghĩa kỹ thuật duy nhất của ống: nếu lòng giếng được lấp bằng đất có nhiều chất hữu cơ, quá trình phân huỷ sinh khí, ống giúp khí thoát. Lấp bằng cát sạch như trên thì lý do này gần như không còn.

Nhiều gia đình chọn một cách chia tay khác: giữ một chum nước, một chậu sen đặt trên chỗ giếng cũ ở sân. Chỗ ấy vẫn có "nước", con cháu vẫn biết ở đây từng có giếng.

Chọn lúc lấp: tục chọn ngày và phi tinh năm 2027

Phần lớn gia đình lấp giếng đúng đợt phá dỡ, động thổ, nên ngày lấp đi theo ngày động thổ. Ai muốn chọn riêng thì có thể xem ngày bằng công cụ xem ngày.

Các thầy theo Huyền Không còn xét phương của giếng so với tâm nhà. Năm 2027 Đinh Mùi (tính từ Lập Xuân 4/2/2027), công cụ phi tinh của site cho Cửu Tử vào giữa, Ngũ Hoàng ở chính Bắc, Nhị Hắc ở chính Tây. Giếng nằm phía Bắc của khu đất thì thầy sẽ khuyên tránh khởi công lấp vào tháng Mùi (từ 7/7 đến 7/8/2027), khi Ngũ Hoàng tháng cũng bay vào chính Bắc, chồng lên sao năm. Chi tiết từng tháng ở bài sửa nhà, khoan đục theo phi tinh và Ngũ Hoàng 2027 ở chính Bắc.

Về phía kỹ thuật, nên lấp vào mùa khô: mực nước ngầm thấp, hút cạn dễ, cát lèn tốt. Lấp giữa mùa mưa thì nước dâng liên tục, cát đổ xuống thành bùn.

Sách cổ nói gì về giếng

Kinh Dịch có hẳn một quẻ cho cái giếng — quẻ Tỉnh, quẻ thứ 48:

Giếng: đổi làng chứ không đổi giếng, không mất không thêm, người qua kẻ lại đều múc giếng. — Chu Dịch, lời quẻ Tỉnh

Giếng đã khơi sạch mà không ai múc ăn, khiến lòng ta xót. — Chu Dịch, hào Cửu Tam quẻ Tỉnh

Xây lót thành giếng, không có lỗi. — Chu Dịch, hào Lục Tứ quẻ Tỉnh

Bình: câu đầu giải thích vì sao người xưa nặng lòng với giếng — làng có thể dời, giếng thì ở lại. Câu thứ hai là nỗi tiếc một cái giếng còn tốt mà bị bỏ không; đó cũng là tâm trạng của người phải lấp giếng nhà mình. Câu thứ ba lại rất thực tế: sửa thành giếng là việc đúng, không có gì phải kiêng. Kinh Dịch không dạy cắm ống, không dạy kiêng lấp; nó coi giếng là công trình phục vụ người, và đánh giá giếng theo việc giếng còn dùng được hay không.

Thẩm Thị Huyền Không Học, đại ý, xét việc đào đắp theo phương của sao năm, sao tháng — đó là gốc của phần chọn tháng ở trên, không phải gốc của tục cắm ống.

Đọc cho đúng mức

Tục cắm ống là tục, không có sách nhà ở cổ nào làm chỗ dựa. Giữ hay bỏ là lựa chọn của gia đình; không có cơ sở nào để nói nhà lấp giếng không cắm ống sẽ gặp chuyện. Điều có cơ sở là: lấp không đầm thì nền sụt, ống thông thẳng xuống đáy thì nước bẩn vào mạch ngầm, người xuống giếng không thông gió thì có thể ngạt.

Phần phi tinh là phép của phái Huyền Không; phái Bát Trạch không xét việc lấp giếng theo năm. Hai phái khác nhau thì người làm nhà chọn một phái để theo, đừng gom kiêng của cả hai rồi không còn tháng nào làm được.

Việc nên làm

• Rào miệng giếng ngay từ ngày đầu; không cho ai xuống lòng giếng khi chưa thông gió.
• Hút cạn, vét bùn, lót đá dăm, lấp cát từng lớp 20 – 30 cm, tưới nước và đầm từng lớp.
• Tháo phần thành giếng phía trên, bịt lớp trên cùng bằng đất sét hoặc nắp bê tông.
• Ghi vị trí giếng lên bản vẽ móng; giếng dưới cột, dưới móng thì để kỹ sư xử lý.
• Muốn giữ tục: ống ngắn, không thông xuống đáy, bịt đầu, đặt ngoài vùng móng.
• Giếng khoan: thuê đơn vị có giấy phép trám lấp từ đáy lên.

Nếu muốn giữ một dấu tích "nước" thay cho cái giếng đã lấp, nhiều nhà đặt một chum nước hay chậu sen ở sân, đúng chỗ giếng cũ. Đó là một lời nhắc về nguồn nước từng nuôi gia đình, không phải vật để "hoá" điều gì.

🗓️Xem ngày tốt xấu
Một ngày bất kỳ: hoàng đạo, trực, nhị thập bát tú, giờ tốt, việc nên tránh.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — quẻ Tỉnh (48): lời quẻ, hào Cửu Tam, hào Lục Tứ.
• Thẩm Thị Huyền Không Học — Thẩm Trúc Nhưng; phép xét động thổ theo Ngũ Hoàng năm, tháng (đại ý).
• Phi tinh năm và tháng 2027 tính bằng mã công cụ tinh bàn của aihuyenhoc (`PhiTinh::saoNam`, `PhiTinh::saoThangDan`, `PhiTinh::lichThang`): năm 2027 sao 9 nhập trung, tháng Dần sao 5 nhập trung, tháng Mùi sao 9 nhập trung đưa Ngũ Hoàng tháng về chính Bắc.