Xây nhà trên đất ao lấp: nền lún là chuyện kỹ thuật trước khi là chuyện phong thủy

Đất ao lấp xây nhà được, nhưng điều phải lo trước tiên là lún: lớp bùn đáy ao chứa nhiều nước và chất hữu cơ, cần nhiều năm mới nén chặt, nên nhà làm móng nông trên đó dễ lún lệch, nứt tường, nghiêng. Khảo sát địa chất và tính móng — thường là móng cọc xuống lớp đất tốt — phải xong trước khi bàn tới hướng nhà hay quan niệm "âm khí".

Vì sao đất ao lấp lún

Một cái ao làng ở đồng bằng Bắc Bộ hay một mương vườn ở miền Tây sau vài chục năm có đáy là lớp bùn hữu cơ: lá mục, phân cá, đất trôi xuống, ngậm nước. Lớp này có thể dày từ vài chục phân tới vài mét. Khi lấp ao, người ta đổ đất, cát hoặc xà bần lên trên. Mặt ao biến mất trong vài ngày, nhưng lớp bùn bên dưới vẫn còn đó.

Đất có hai thứ cần thời gian:

• Lớp bùn cũ bị đè nặng thì nước trong nó từ từ thoát ra, đất co lại — kỹ sư gọi là cố kết. Bùn hữu cơ thoát nước rất chậm, quá trình này kéo dài nhiều năm.
• Lớp đất lấp mới nếu đổ một lần, không đầm theo lớp, cũng tự lún thêm khi gặp mưa và tải trọng.

Hậu quả hay gặp ở nhà xây vội trên ao lấp: nền nhà lún tách khỏi chân tường, sân lún thành vũng, tường nứt chéo ở góc cửa, nhà nghiêng về phía lòng ao cũ — vì một nửa nhà đứng trên đất cũ, nửa kia đứng trên ao.

Trường hợp cuối là nguy hiểm nhất: lún lệch. Một mảnh đất có nửa là ao lấp, nửa là đất vườn cũ thì hai phần lún khác nhau, ngôi nhà bị "kéo" về một phía.

Trước khi mua: hỏi và xem gì

• Hỏi lịch sử thửa đất. Ao lấp năm nào, lấp bằng gì (đất đồi, cát, xà bần, rác), có nạo vét bùn trước khi lấp không. Hàng xóm lâu năm thường nhớ rõ hơn giấy tờ.
• Tìm ranh giới ao cũ. Ảnh vệ tinh của những năm trước (nhiều ứng dụng bản đồ có chế độ xem ảnh lịch sử) cho thấy mặt nước nằm ở đâu trên thửa đất.
• Nhìn nhà xung quanh. Nhà hàng xóm cũng xây trên ao lấp có nứt, nghiêng, phải kê lại nền không? Đó là bằng chứng tốt nhất về đất khu ấy.
• Đi một ngày mưa. Đất ao lấp thường thấp hơn xung quanh, là chỗ nước dồn về.

Đất ao lấp thường rẻ hơn đất cùng khu. Phần rẻ hơn ấy nên được để dành cho chi phí móng — thường cao hơn đáng kể so với đất tốt.

Khảo sát địa chất: khoản tiền nên chi đầu tiên

Với nhà phố hai tầng trở lên trên đất ao lấp, khảo sát địa chất không phải thủ tục cho có. Đơn vị khảo sát khoan một vài hố trên thửa đất, lấy mẫu từng lớp, cho biết:

• Lớp đất lấp dày bao nhiêu, có rác, xà bần không.
• Lớp bùn yếu dày bao nhiêu, nằm ở độ sâu nào.
• Lớp đất tốt (sét cứng, cát chặt) bắt đầu từ độ sâu nào.
• Mực nước ngầm.

Có kết quả này, kỹ sư kết cấu mới chọn được móng hợp lý. Không có nó, mọi lời khuyên "móng băng là đủ" hay "phải ép cọc 20 m" đều là đoán.

Chọn móng: ba hướng thường gặp

Hai chi tiết kỹ thuật mà người làm nhà ít được nghe:

• Ma sát âm. Khi lớp lấp và lớp bùn còn đang lún, chúng "kéo" thân cọc xuống, cộng thêm tải lên cọc. Kỹ sư phải tính phần này; đó là lý do cọc trên ao lấp thường phải dài và chịu tải lớn hơn tính thông thường.
• Sàn tầng một nên là sàn treo. Thay vì đổ nền bê tông trực tiếp lên đất lấp (đất lún là nền nứt, tách khỏi tường), làm sàn bê tông cốt thép gác lên dầm móng. Đất bên dưới lún bao nhiêu, sàn vẫn đứng yên theo cọc. Sân, lối đi bên ngoài thì chấp nhận phải bù lún sau vài năm.

Nếu sau này đường trước nhà được tôn cao, nhà trên ao lấp lại càng cần tính trước chiều cao nền; xem bài nâng nền nhà.

Quan niệm "đất ao lấp nặng âm khí"

Dân gian nhiều nơi kiêng lấp ao, lấp giếng để làm nhà, cho rằng đất ấy "nặng âm khí", "lạnh", ở không yên. Đặt cạnh những gì vừa kể, quan niệm này có một lõi rất thực:

• Đất ao lấp ẩm: mao dẫn kéo hơi nước từ lớp bùn lên nền nhà, chân tường dễ ẩm mốc nếu không có lớp chống thấm và giằng tường tốt.
• Đất ao lấp lún: nhà nứt, cửa kẹt, nền võng — những thứ làm người ở bất an thật.
• Đất ao lấp thấp: là chỗ nước dồn về khi mưa lớn.

Nói theo lối xưa là "âm thịnh", nói theo lối nay là ẩm, lún, trũng. Hai lối nói chỉ về cùng một thực tế. Điều khác nhau là cách xử lý: lối xưa khuyên tránh, lối nay cho biết làm móng, chống thấm, nâng cốt nền thế nào để ở được.

Chuyện lấp giếng cũ trên đất xây nhà có bài riêng: lấp giếng khi xây nhà; còn bể nước ngầm đặt ở đâu trên nền đất yếu, xem bài bể nước ngầm đặt ở đâu.

Sách cổ nói gì

Đất là thân thể của khí; có đất thì mới có khí. — Táng Thư

Lấy đất đai làm da thịt (của ngôi nhà). — Hoàng Đế Trạch Kinh

Bình: Táng Thư coi đất là thân của khí — đất phải có "thể", tức có kết cấu, có độ chặt, khí mới nương vào được. Một lớp bùn chưa cố kết, một lớp đất mới đổ chưa đầm, nói theo ngôn ngữ ấy là đất chưa thành thể. Hoàng Đế Trạch Kinh thì ví đất đai là da thịt của ngôi nhà. Da thịt nhão thì thân không đứng vững. Hai câu sách, đọc trong công trường hôm nay, nói đúng điều mà kỹ sư nền móng nói: đất phải chắc trước, mọi thứ khác mới bàn được. Đây là cách đọc của chúng tôi, không phải lời giảng của sách gốc về ao lấp.

Đọc cho đúng mức

Không có cơ sở nào để nói người ở nhà trên ao lấp gặp chuyện xấu vì "âm khí". Có rất nhiều cơ sở để nói nhà làm móng sai trên ao lấp sẽ lún, nứt, tốn tiền sửa, có khi nguy hiểm. Phần lớn các khu đô thị ven sông, ven hồ ở Việt Nam đều đứng trên đất từng là ao, ruộng trũng — và nhà vẫn vững khi móng được tính đúng.

Phong thủy theo phương vị (Bát Trạch, Huyền Không) không phân biệt đất ao hay đất vườn: hướng nhà, tinh bàn tính như nhau. Phần "đất" thuộc về loan đầu và thuộc về kỹ thuật. Bàn hướng trên một nền móng chưa chắc là làm ngược thứ tự — câu hỏi lớn hơn "phong thủy có khoa học không" ở bài phong thủy có khoa học không.

Việc nên làm

• Hỏi lịch sử ao: lấp năm nào, bằng gì, có nạo bùn không; xem ảnh vệ tinh cũ để biết ranh giới ao trên thửa đất.
• Nhìn nhà hàng xóm cùng khu xem có nứt, nghiêng không.
• Chi tiền khảo sát địa chất trước khi thiết kế; đưa kết quả cho kỹ sư kết cấu.
• Ưu tiên móng cọc xuống lớp đất tốt cho nhà nhiều tầng; làm sàn tầng một là sàn treo.
• Chống thấm chân tường, giằng tường, nâng cốt nền đủ cao so với đường và mức nước ngập từng gặp.
• Để dành phần tiền rẻ hơn khi mua đất cho phần móng.

Nếu muốn có một vật trong nhà mới nhắc về chuyện "đất chắc trước, nhà vững sau", người ta hay chọn đồ đá, gốm — hành Thổ, hành của nền móng. Đó là biểu tượng; sự vững thật nằm ở những cây cọc dưới đất.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư — tương truyền của Quách Phác, đời Tấn; câu "phù thổ giả khí chi thể, hữu thổ tư hữu khí".
• Hoàng Đế Trạch Kinh — câu "dĩ thổ địa vi bì nhục".
• Kiến thức nền móng trong bài (cố kết, ma sát âm, sàn treo) là kiến thức phổ thông của ngành xây dựng; thiết kế cụ thể cần kỹ sư kết cấu dựa trên kết quả khảo sát địa chất.