Mái hiên trước nhà: vươn bao nhiêu để che mưa hắt, và vì sao không chặn được nắng Tây

Mái hiên muốn che mưa hắt cho cửa thì độ vươn tính theo chiều cao: mái cao 2,4 m trên ngưỡng cửa cần vươn khoảng 1,4 m để che mưa xiên 30 độ, mưa gió mạnh 45 độ thì phải vươn bằng chính chiều cao ấy. Mái hiên ngang che tốt nắng trưa nhưng không chặn nổi nắng chiều Tây thấp. Nhà phố vươn ra vỉa hè còn bị quy chuẩn xây dựng giới hạn.

Hiên trong nhà Việt: chỗ đệm giữa trong và ngoài

Nhà truyền thống Việt gần như nhà nào cũng có hiên. Nhà ba gian Bắc Bộ có hiên chạy suốt mặt trước, mái hiên đỡ bằng những cây bẩy gỗ chìa ra từ cột hiên — nhờ bẩy mà mái vươn được xa, che cả một dải sàn gạch cho người ngồi hóng mát, phơi thóc, tránh mưa. Nhà rường Huế, nhà vườn Nam Bộ cũng vậy. Hiên là phòng thứ hai của ngôi nhà, không phải một miếng che mưa gắn thêm.

Trong cách nghĩ phong thủy, hiên là chỗ đệm. Táng Thư của Quách Phác, đại ý, nói khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng, nên người xưa tìm cách cho khí tụ lại mà không tán. Đứng ở cửa nhà, gió đường, gió sân thổi thẳng vào; mái hiên và khoảng sàn dưới hiên làm gió chậm lại, mưa nắng dịu đi trước khi vào nhà. Nói "khí được đệm" hay nói "gió được chặn" là hai cách gọi cho cùng một hiện tượng nhìn thấy được.

Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, ví nhà cửa là áo quần của ngôi nhà. Mái hiên giống vành mũ, vạt áo: đúng cỡ thì che chở, quá cỡ thì nặng nề, lấn người khác.

Che mưa hắt: độ vươn tính theo chiều cao

Mưa ở Việt Nam ít khi rơi thẳng đứng; mưa giông, mưa bão đi kèm gió, giọt mưa rơi xiên. Mái hiên che được tới đâu phụ thuộc hai thứ: mép mái cao bao nhiêu so với chỗ cần che (ngưỡng cửa, bậc), và mưa xiên bao nhiêu độ.

Công thức đơn giản: độ vươn cần có ≈ chiều cao mép mái × tan(góc mưa xiên so với phương thẳng đứng).

Đọc bảng sẽ thấy hai điều:

• Mái càng cao, càng phải vươn xa. Nhà phố có mái hiên đặt ngay dưới sàn tầng hai, cao 3 – 3,5 m so với vỉa hè, thì một ô văng 60 – 80 cm gần như chỉ che được mưa rơi thẳng. Đó là lý do cửa nhà phố vẫn ướt dù "đã có mái hiên".
• Hạ mái thì hiệu quả hơn vươn mái. Cùng che mưa 30 độ, mái cao 2,4 m chỉ cần vươn 1,4 m; mái cao 3 m phải vươn 1,7 m. Nhà có điều kiện, làm mái hiên thấp ngay trên đầu cửa (mép mái cách ngưỡng chừng 2,3 – 2,5 m) là cách gọn nhất.

Mưa giông 45 độ thì gần như không mái hiên nào che hết; phần còn lại là việc của ngưỡng cửa cao hơn sàn hiên vài phân, sàn hiên dốc ra ngoài và rãnh thoát nước dưới mép mái. Ngưỡng và bậc trước cửa cao bao nhiêu có ở bài bậc tam cấp trước nhà.

Nắng: mái ngang chặn nắng trưa, không chặn được nắng chiều

Mái hiên ngang che nắng theo cùng một hình học, nhưng góc nắng thay đổi theo giờ. Mặt trời càng thấp, mái càng phải vươn xa để che hết cửa. Với mép mái cao 2,4 m trên ngưỡng và mặt trời chiếu thẳng vào mặt nhà:

Nhà hướng Nam: nắng chiếu vào mặt nhà chủ yếu lúc mặt trời cao, mái hiên 1 – 1,5 m che được phần lớn. Đây là lý do nhà xưa hướng Nam có hiên sâu là đủ mát.

Nhà hướng Tây: nắng gay gắt nhất là lúc mặt trời đã xuống thấp, khoảng 3 – 5 giờ chiều tùy mùa. Lúc đó cần mái vươn ba, bốn mét mới che được — điều không nhà phố nào làm nổi. Mái hiên ngang không phải lời giải cho nắng Tây. Nắng Tây cần thứ chắn theo phương đứng: lam đứng, rèm cuốn ngoài trời, giàn cây leo, hàng cây trước mặt nhà. Cách xoay lam đứng cho đúng có ở bài cửa sổ nhìn thẳng sang nhà hàng xóm. Chuyện nắng Tây và cửa sổ hướng Tây có ở bài hướng cửa sổ.

Nhà phố: giới hạn vươn ra vỉa hè

Mái hiên của nhà phố sát lộ giới là phần nhô ra không gian chung. Quy chuẩn quy hoạch xây dựng có quy định phần nhô ra của ban công, mái hiên, ô văng — thường tính theo bề rộng lộ giới và chiều cao tối thiểu so với vỉa hè; đường càng hẹp thì càng ít được vươn. Con số cụ thể nằm trong giấy phép xây dựng của từng nhà và quy định của địa phương; hỏi kỹ khi xin phép thay vì làm theo nhà bên cạnh.

Vì giới hạn này, nhiều nhà phố dùng:

• Mái bạt cuốn: kéo ra khi mưa nắng, cuốn vào khi không dùng hoặc khi có gió bão.
• Mái kính hoặc tấm lấy sáng trên khung thép mảnh, vươn ngắn nhưng đặt thấp ngay trên đầu cửa — theo bảng trên, hạ thấp mái hiệu quả hơn vươn dài.
• Lùi cửa vào trong: cửa chính lùi vào 60 – 100 cm so với mặt tiền, phần lùi đó tự thành một "hiên" có mái là sàn tầng trên. Cách này không nhô gì ra vỉa hè.

Sân trước của nhà phố — minh đường của ngôi nhà — có bài riêng: sân trước nhà.

Nước mưa từ mái hiên đi đâu

Mái hiên gom nước mưa của cả một mảng mái. Không có máng xối thì nước đổ thành một hàng thác ngay trước cửa, bắn ngược vào chân tường, vào người đứng dưới hiên.

• Có máng xối chạy dọc mép mái, ống đứng dẫn xuống rãnh thoát của nhà mình.
• Nước không đổ sang nhà bên, không đổ lên đầu người đi vỉa hè — chuyện này luật dân sự cũng có quy định, và là nguồn tranh chấp hàng xóm rất hay gặp.
• Sàn dưới hiên dốc ra ngoài chừng 1 – 2 %, có rãnh dưới mép mái để nước hắt vào thoát nhanh.

Vật liệu: chọn theo tiếng ồn, độ nóng và gió

Mái hiên nhẹ (tôn, tấm nhựa, bạt) là thứ hay bị bão giật bay. Khung phải neo vào kết cấu chính của nhà, không chỉ bắt nở vào tường gạch; trước mùa bão kiểm tra lại bu lông.

Đọc cho đúng mức

Không có sách phong thủy cổ nào ghi mái hiên phải vươn đúng bao nhiêu. Quan niệm "hiên là chỗ đệm khí" là cách các thầy đọc hiện tượng gió chậm lại, nắng mưa dịu đi trước cửa — điều ai đứng dưới hiên cũng cảm được. Những lời như "nhà không có hiên thì tài lộc trôi đi" là truyền miệng, không có nguồn.

Phần vững nhất của bài là phần hình học: bảng độ vươn theo góc mưa, góc nắng là phép tính, ai đo lại cũng ra như vậy. Góc mưa thật mỗi trận một khác; dùng bảng để chọn cỡ hợp lý, không để tìm con số tuyệt đối.

Việc nên làm

• Đo chiều cao mép mái so với ngưỡng cửa trước khi chọn độ vươn; ưu tiên hạ thấp mái hơn là vươn dài.
• Mưa thường (xiên 30 độ): độ vươn khoảng 0,58 lần chiều cao mép mái; muốn che mưa giông thì thêm ngưỡng cửa cao, sàn dốc, rãnh thoát.
• Nhà hướng Tây: đừng trông vào mái hiên ngang; dùng lam đứng, rèm cuốn ngoài trời, cây leo, cây trước nhà.
• Nhà phố: hỏi kỹ giới hạn nhô ra khi xin phép; cân nhắc lùi cửa vào trong hoặc dùng mái bạt cuốn.
• Có máng xối, ống đứng dẫn nước về rãnh nhà mình; không để nước đổ sang nhà bên hay ra vỉa hè.
• Mái nhẹ: neo khung vào kết cấu chính, kiểm tra bu lông trước mùa bão.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư (Quách Phác) — khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng (đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà như thân người, nhà cửa là áo quần (đại ý).