Cây giữa sân: chữ "Khốn" và chuyện thật về bóng, rễ

Kiêng trồng cây giữa sân vì "cây trong khung thành chữ Khốn 困" là một lối chiết tự dân gian. Các sách dương trạch cổ đã đối chiếu không có lập luận này. Nhưng lời kiêng có lõi thật: cây lớn giữa sân làm rễ nứt nền, lá rụng nghẹt rãnh, tán che hết nắng của khoảng sáng duy nhất trong nhà. Trồng cây ở mép sân, giữ giữa sân trống.

Lối chiết tự: khung vuông và cây

Chữ Khốn 困 gồm bộ Vi 囗 (khung bao bốn phía) và chữ Mộc 木 (cây). Người ta nhìn mặt bằng ngôi nhà có sân bao quanh như một cái khung, đặt một cây vào giữa, và đọc ra chữ Khốn: cây bị nhốt, nhà bị vây, người trong nhà gặp cảnh túng bí. Cùng lối ấy, có người còn dặn đừng để sân vuông trống mà chỉ đứng một người ở giữa, vì "người trong khung" là chữ Tù 囚.

Cần tách ba chuyện:

• Về chữ: Thuyết Văn Giải Tự của Hứa Thận, đại ý, giải chữ 困 là "nhà cũ" và tả hình chữ là cây ở trong khung. Tức là ngay từ đời Hán, người ta đã nhìn thấy "cây trong khung" — nhưng đó là phép giải hình chữ của nhà ngữ văn, không phải lời dạy về cách trồng cây trong sân. Nghĩa "khốn đốn, bị vây" là nghĩa phát triển về sau.
• Về quẻ: quẻ Khốn trong Kinh Dịch (Trạch Thủy Khốn, quẻ 47) không liên quan tới cây. Đại Tượng truyện viết: "Trạch vô thủy, Khốn" — đầm không có nước là tượng khốn cùng. Hình ảnh của quẻ là đầm cạn, không phải cây trong sân. Xem bài quẻ Trạch Thủy Khốn.
• Về sách nhà ở: Hoàng Đế Trạch Kinh, Dương Trạch Thập Thư, Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu — trong những phần thường được dẫn của các sách này, người viết không tìm thấy câu "cây giữa sân thành chữ Khốn". Có thể có ở một sách nhà ở đời sau hoặc một bản lưu truyền nào đó; khi chưa đối chiếu được nguyên văn thì bài này không dẫn.

Lối chiết tự là một kiểu chơi chữ có truyền thống lâu đời, thầy đồ xưa hay dùng để giảng cho dễ nhớ. Nó không phải phép tính của phái phong thủy nào. Nếu theo đúng lối ấy, một cái sân có hai cây sẽ thành chữ gì? Câu hỏi đó cho thấy chiết tự chỉ là cách nói, không phải quy tắc.

Lõi thật thứ nhất: rễ

Cây có rễ khoẻ trồng giữa sân gạch hay sân bê tông sẽ, sau vài năm, đội nền lên: gạch kênh, bê tông nứt chân chim rồi nứt toác, rãnh thoát nước bị bóp méo. Rễ cây tìm nước, mà dưới một mặt sân lát kín thì nước đọng ngay dưới lớp gạch — đúng chỗ rễ lan tới.

Những loài hay gây chuyện nhất ở sân Việt Nam: đa, si, sanh, bàng, phượng, xà cừ, các loài sung, lộc vừng trồng đất (không trồng bồn). Đó cũng là những cây hay được chọn làm "cây giữa sân" vì tán đẹp.

Với cây rễ khoẻ, người làm cảnh quan thường khuyên giữ khoảng cách tới móng nhà và tường ít nhất bằng một nửa đến một lần chiều cao cây khi trưởng thành. Một cây bàng lên tới 10 – 12 m thì cần 5 – 12 m, nghĩa là sân nhà phố, sân nhà vườn nhỏ gần như không có chỗ nào đủ an toàn. Bài chặt cây lớn trước khi xây bàn chuyện cây cũ đã có sẵn trong đất.

Lõi thật thứ hai: lá và rãnh

Cây giữa sân rụng lá khắp mặt sân và dồn hết vào rãnh thu nước — đúng chỗ sân dốc về. Một trận mưa lớn mùa lá rụng, rãnh nghẹt, nước tràn ngược vào hiên. Với cây rụng lá theo mùa như bàng, sấu, phượng, vài tuần mỗi năm việc quét sân thành việc hằng ngày.

Ở nhà ống có giếng trời giữa nhà, cây trồng trong giếng trời còn gặp cái khó khác: lá rơi xuống phễu thu của giếng trời, chỗ khó vệ sinh nhất, nước dồn vào phòng giữa nhà.

Lõi thật thứ ba: bóng và ẩm

Sân giữa nhà — dù là sân gạch trước nhà Bắc Bộ hay giếng trời giữa nhà ống — là nguồn sáng của các phòng xung quanh. Một cây tán rộng trồng ngay giữa sẽ che hết nắng khoảng ấy. Hệ quả dễ thấy: rêu mọc trên gạch, tường chân ẩm, phòng xung quanh tối và hầm hơi.

Ở nhà Bắc Bộ xưa còn có lý do rất đời: sân giữa để phơi thóc, phơi rơm, làm cỗ. Sân ấy phải trống và nắng. Cây trong khuôn viên nhà xưa được xếp ra mép: câu quen thuộc "trước cau, sau chuối" — cau thân thẳng, tán gọn, rễ chùm, đứng ở mép sân trước; chuối bóng mát, lá to, nằm ở vườn sau. Cây giữa sân là thứ ngược hẳn cách sống ấy, nên bị kiêng là tự nhiên; chữ Khốn có lẽ là lời giải thích gắn thêm cho dễ nhớ.

Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, coi cỏ cây là "lông tóc" của ngôi nhà. Lông tóc mọc ở rìa thân, không mọc giữa mặt — nếu muốn mượn ý sách, đó là cách mượn hợp lý hơn chữ Khốn.

Trung cung: góc nhìn Huyền Không

Phái Huyền Không gọi giữa nhà là trung cung. Nhà ống có giếng trời ngay giữa nhà thì trung cung lộ thiên. Các thầy phái này thường khuyên trung cung giữ sáng, sạch, không chất đồ nặng, không đặt bể nước, không để cây lớn che kín. Lý do họ nêu theo sao (trung cung chứa sao vận); lý do thực tế là ánh sáng. Bài giếng trời, minh đường trong nhà đi sâu hơn.

Đã có cây giữa sân thì làm gì

Không cần chặt chỉ vì chữ Khốn. Xét theo ba lõi thật:

Định trồng mới thì đổi chỗ: trồng ở góc hoặc mép sân, chọn cây rễ chùm hoặc tán gọn (cau, sứ, nguyệt quế, khế trồng bồn), hoặc trồng trong bồn xây có đáy. Bài sân vườn nhà phố nhỏ có bố cục mẫu đặt cây ở góc chéo với khối đá.

Đọc cho đúng mức

• Chữ Khốn là chiết tự dân gian, không phải lời của sách nhà ở cổ mà người viết đã đối chiếu, và không liên quan tới quẻ Khốn trong Kinh Dịch. Nếu có độc giả biết nguyên văn sách nào nói đúng câu này, site sẽ bổ sung và ghi nguồn.
• Lời kiêng có lõi thật: rễ, lá, bóng, ẩm. Ba thứ ấy đủ để không trồng cây lớn giữa sân, không cần viện tới chữ.
• Không có hệ quả xấu nào gắn chắc vào một cái cây. Người đang có cây giữa sân không cần lo; việc cần làm là xem nền, rãnh, ánh sáng.
• Cây trong bồn khác cây trồng đất. Một chậu cây lớn giữa sân, rễ không xuống nền, gần như chỉ còn chuyện bóng và lá.

Việc nên làm

• Xem quanh gốc cây giữa sân: gạch có kênh, nền có nứt hướng ra từ gốc không.
• Lắp lưới chắn lá ở rãnh và phễu thu gần cây; dọn trước mùa mưa.
• Tỉa tán để giữ ít nhất một nửa mặt sân nhận nắng trực tiếp.
• Trồng mới thì ở mép sân, trong bồn có vách chặn rễ, chọn loài tán gọn.

Sân giữa nhà xưa là chỗ trống, sáng, để phơi thóc, làm cỗ, cho trẻ con chạy. Nếu muốn một vật nhắc mình giữ khoảng sân ấy trống và sáng, có người chọn một món hành Thổ đặt ở hiên nhìn ra sân; vật ấy là biểu tượng, còn kéo tỉa cành và cái chổi quét lá mới giữ cho sân sạch.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Đại Tượng truyện quẻ Khốn — "Trạch vô thủy, Khốn".
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn nhà lấy cỏ cây làm lông tóc, đại ý.
• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự — bộ Vi 囗, đại ý.
• Câu tục ngữ "trước cau, sau chuối" về cách xếp cây quanh nhà Bắc Bộ.