Vườn sân thượng: chống thấm, tải trọng và cây chịu nắng

Làm vườn sân thượng cần lo ba việc theo đúng thứ tự: tải trọng, chống thấm, rồi mới tới cây. Bồn đất và bể nước đặt trên tường chịu lực hoặc dầm, không đặt giữa sàn; sàn chống thấm hai lớp và ngâm thử nước trước khi đổ đất; cây chọn loài chịu nắng gắt, chịu gió. Lời kiêng "nước trên đầu" có lõi thật là thấm dột.

"Nước trên đầu": quan niệm và chuyện thật

Nhiều người được dặn không nên làm hồ cá, bể nước lớn trên mái vì "nước đè đầu". Lời dặn này không thấy trong các sách nhà ở đã dẫn ở site. Nguồn gần nhất của nó là hai ý:

• Loan đầu muốn nước ở chỗ thấp. Táng Thư, đại ý, nói khí gặp nước thì dừng; trong sách địa lý, nước luôn là thứ tụ ở chỗ trũng trước huyệt, núi mới ở chỗ cao. Nước đặt trên nóc nhà là đảo ngược trật tự ấy.
• Tượng quẻ Kiển. Có thầy mượn Đại Tượng truyện của quẻ Thủy Sơn Kiển: "Sơn thượng hữu thủy, Kiển" — trên núi có nước là tượng gian nan. Kinh Dịch nói về thời thế khó khăn và lời khuyên quay về sửa mình, không nói gì về hồ trên mái; đây là cách mượn tượng quẻ để giảng, nên đọc như một ẩn dụ. Bài quẻ Thủy Sơn Kiển giải quẻ này.

Còn chuyện thật thì rõ hơn mọi tượng quẻ: một mét khối nước nặng một tấn, và nước trên mái luôn tìm đường đi xuống. Gần như mọi căn nhà phố có vườn trên mái làm vội đều gặp cùng một cảnh sau hai ba mùa mưa: trần tầng dưới ố vàng, bong sơn, rồi nhỏ giọt ở chân tường. "Nước trên đầu" vì thế là một lời dặn có lõi thật, chỉ là lõi ấy thuộc về kỹ thuật.

Tải trọng: tính trước khi mua đất

Sàn mái nhà phố không được tính để chở một khu vườn. Theo tiêu chuẩn tải trọng cũ TCVN 2737:1995, mái bằng có sử dụng được tính hoạt tải khoảng 150 kg/m² — tức là cho người đi lại, phơi đồ, kê vài chậu cây. Tiêu chuẩn mới có thể khác; con số thật của nhà bạn nằm trong hồ sơ thiết kế kết cấu.

So với trọng lượng của vườn:

Bảng cho thấy chỉ một lớp đất 30 cm đã gấp ba bốn lần mức hoạt tải nói trên. Vì vậy:

• Bồn đất, bể nước đặt dọc tường chịu lực hoặc ngay trên dầm, nơi tải đi thẳng xuống cột. Không đặt bồn lớn giữa ô sàn, chỗ sàn võng nhiều nhất.
• Dùng giá thể nhẹ thay đất vườn; độ sâu chỉ cần 20 – 30 cm cho rau, hoa; 40 – 60 cm cho cây bụi lớn.
• Hồ cá, bể bơi mini trên mái là việc của kỹ sư kết cấu, cần tính lại sàn và có thể phải gia cố. Không tự làm theo ảnh mạng.
• Nhà cũ định cơi thêm tầng rồi làm vườn trên tầng mới: đọc trước bài cơi nới thêm tầng về móng.

Chống thấm hai lớp, ngâm thử trước khi trồng

Thứ tự đúng là chống thấm xong, ngâm thử xong, rồi mới đổ đất. Đổ đất rồi mới thấy thấm thì phải dỡ cả vườn.

1. Mặt sàn dốc 1 – 2% về ít nhất hai phễu thu, phễu có lưới chặn rác. Một phễu tắc là cả sân thành bể.
2. Lớp chống thấm thứ nhất phủ toàn mặt sàn và chạy lên chân tường, chân lan can khoảng 20 – 30 cm, ôm kín quanh cổ phễu và cổ ống xuyên sàn — ba chỗ hay rò nhất.
3. Lớp thứ hai là lớp chống rễ (tấm màng chống rễ chuyên dụng) cộng một lớp vữa bảo vệ. Rễ cây tìm nước, chui vào khe nhỏ nhất của lớp chống thấm; không có lớp chặn rễ thì vài năm sau lớp thứ nhất bị xuyên.
4. Ngâm thử: bịt phễu, cho nước ngập sàn vài phân, giữ 48 – 72 giờ, xuống tầng dưới soi trần. Không thấm mới làm tiếp.
5. Lớp thoát nước (vỉ nhựa thoát nước hoặc lớp sỏi) và vải địa kỹ thuật phủ lên trên, rồi mới tới giá thể. Vải giữ đất không trôi xuống làm tắc phễu.

Trồng trong bồn, chậu rời có chân kê cao vài phân thay vì trồng trực tiếp trên sàn là cách an toàn hơn cho nhà phố: nước chảy được dưới chậu, chỗ nào rò thì nhấc chậu ra sửa được.

Cây chịu nắng, chịu gió

Mái nhà phố là chỗ khắc nghiệt nhất của ngôi nhà: nắng trực tiếp từ sáng tới chiều, mặt sàn nóng, gió mạnh hơn hẳn dưới đất, mùa bão có thể giật cấp cao.

Ba lưu ý cho cây trên mái:

• Không đặt chậu cao, cây tán lớn sát mép lan can. Gió bão quật đổ là rơi xuống đường; trẻ con cũng có thể trèo lên chậu để với ra ngoài.
• Tưới nhỏ giọt có hẹn giờ sáng sớm và chiều muộn; tưới giữa trưa trên mái nóng vừa phí nước vừa làm cây sốc nhiệt.
• Tuần đầu mùa mưa nào cũng dọn phễu thu một lượt.

Bài cây ban công chung cư có thêm lựa chọn cho chỗ nhiều gió.

Sân thượng trong bố cục nhà phố

Nhà phố Việt hay đặt phòng thờ ở tầng trên cùng, cửa phòng thờ mở ra sân thượng. Vườn trên mái vì thế thường là khoảng sân trước của phòng thờ. Hai điều nên giữ: không đặt bể nước, bồn cây lớn ngay trên trần phòng ngủ hay phòng thờ ở tầng dưới (chỗ ấy rò là nhỏ ngay đầu giường, đầu bàn thờ), và giữ khoảng trước cửa phòng thờ thoáng, sạch. Xem thêm bài bàn thờ tầng trên cùng nhà phố.

Theo cách đọc Huyền Không, việc đục phá, chống thấm lại cũng là "động thổ" trên mái. Năm 2027, sao năm Ngũ Hoàng bay vào phương Bắc, Nhị Hắc vào phương Tây (tính bằng công cụ tinh bàn của site); các thầy phái này khuyên tránh khởi công đục phá lớn ở hai phương ấy trong năm, hoặc làm phương khác trước. Cách chọn phương và thời điểm có ở bài sửa nhà, động thổ theo phi tinh.

Đọc cho đúng mức

• "Nước trên đầu" không có câu nguyên văn trong sách nhà ở. Phần có lý của nó nằm ở loan đầu (nước ở thấp) và ở kỹ thuật (nước nặng, nước thấm). Tượng quẻ Kiển là ẩn dụ được mượn, không phải lời dạy về mái nhà.
• Số tải trọng ở trên là số tham khảo. Mỗi nhà một kết cấu; trước khi làm hồ, bể, bồn đất lớn trên mái, hỏi kỹ sư đã thiết kế nhà hoặc một kỹ sư kết cấu.
• Vườn trên mái có lợi thật: mái được che nắng thì tầng dưới mát hơn rõ rệt. Đó là lý do nhiều nhà vẫn làm, và nên làm — chỉ cần làm đúng thứ tự.
• Lời khuyên Huyền Không về năm 2027 chỉ áp cho việc đục phá, khởi công; tưới cây, thay chậu hằng ngày không phải "động thổ".

Việc nên làm

• Tìm lại hồ sơ kết cấu, hoặc hỏi kỹ sư, để biết sàn mái được tính tải bao nhiêu.
• Vẽ vị trí bồn, bể dọc tường chịu lực và trên dầm trước khi mua vật liệu.
• Làm chống thấm hai lớp, ngâm thử 48 – 72 giờ, rồi mới đổ giá thể.
• Chọn giá thể nhẹ và cây chịu nắng, chịu gió; giữ mép lan can trống.
• Lên lịch dọn phễu thu đầu mỗi mùa mưa.

Một khu vườn trên mái là mảnh đất xanh cao nhất của ngôi nhà. Nếu muốn một vật nhỏ nhắc mình chăm vườn đều tay, nhiều người chọn một món hành Mộc đặt ở cửa ra sân thượng; vật ấy là biểu tượng, còn lớp chống thấm tốt và cái phễu thông mới giữ cho trần nhà khô ráo.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Đại Tượng truyện quẻ Kiển — "Sơn thượng hữu thủy, Kiển".
• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — đoạn khí gặp nước thì dừng, đại ý.
• Thẩm Trúc Nhưng, Thẩm Thị Huyền Không Học — phép động thổ theo sao năm, đại ý; sao năm 2027 tính bằng công cụ aihuyenhoc.com.
• TCVN 2737:1995, Tải trọng và tác động — hoạt tải mái bằng có sử dụng (số tham khảo, kiểm lại với tiêu chuẩn hiện hành).