Bậc tam cấp trước nhà: số bậc và chiều cao mỗi bậc

Bậc tam cấp trước nhà thường làm số bậc lẻ (3, 5, 7) vì số lẻ thuộc dương theo Kinh Dịch. Bậc đi thoải mái cao khoảng 15 – 18 cm, mặt bậc 28 – 30 cm (ngoài trời nên rộng hơn trong nhà). Muốn vừa đúng tục vừa không vấp, lấy độ chênh từ sân lên nền nhà chia cho số bậc lẻ sao cho mỗi bậc rơi vào khoảng 16,5 – 18 cm.

Vì sao chuộng số bậc lẻ

Kinh Dịch chia số thành số trời và số đất: số lẻ (1, 3, 5, 7, 9) là số trời, thuộc dương; số chẵn (2, 4, 6, 8, 10) là số đất, thuộc âm (nguyên văn ở mục sách cổ). Kiến trúc lễ nghi Á Đông dùng ý này rộng rãi: số gian nhà, số bậc thềm, số cửa ở đền đài cung điện thường là số lẻ.

Ngôi nhà ở là nơi người sống, thuộc dương (dương trạch), nên người ta chọn số lẻ cho bậc lên nhà. Chữ tam cấp (ba bậc) thành tên chung cho mọi bậc thềm trước nhà, dù thực tế có thể là năm hay bảy bậc.

Điều cần nói rõ: Kinh Dịch chỉ phân số lẻ là dương, số chẵn là âm. Việc áp vào số bậc thềm là tục lệ kiến trúc, không phải lời sách về bậc thềm. Chúng tôi không tìm thấy trong các sách nhà ở cổ đã nêu ở bài này một điều khoản nào quy định số bậc tam cấp.

Khi tục số lẻ va với tục "sinh lão bệnh tử"

Nhiều thợ còn áp phép đếm "Sinh – Lão – Bệnh – Tử" (đếm vòng bốn chữ, muốn bậc cuối rơi vào Sinh) cho cả bậc tam cấp. Hai tục này cho kết quả khác nhau:

Chính cái tên "tam cấp" (ba bậc) lại rơi vào chữ Bệnh nếu đếm theo vòng bốn. Chỉ có 5 và 9 bậc thỏa cả hai tục. Điều này cho thấy hai tục đến từ hai nguồn khác nhau và chưa từng được ai hợp nhất; người làm nhà nên chọn một tục để theo, đừng cố thỏa cả hai rồi phải làm bậc quá cao hay quá thấp. Các dị bản của phép đếm bậc có ở bài số bậc cầu thang.

Chiều cao và mặt bậc: phần quyết định có vấp hay không

Bậc ngoài trời bị mưa ướt, rêu, người xách đồ, trẻ chạy nhảy, nên cần thoải hơn bậc trong nhà:

Cái chiếu nghỉ trước cửa hay bị bỏ: nhiều nhà làm bậc cuối cùng sát ngay ngưỡng cửa, người đứng mở cửa mở vào trong thì ổn, nhưng cửa mở ra ngoài thì cánh cửa đẩy người lùi xuống bậc. Chuyện cửa mở vào hay ra có bài cửa chính mở vào trong hay mở ra ngoài.

Bảng số bậc theo độ chênh sân – nền nhà

Độ chênh tính từ mặt sân đã lát tới mặt nền nhà đã lát. Cột thước 42,9 cm là thói quen của thợ Việt: bậc là khối đặc nên tra trên thước 42,9 (thước có tám chữ Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản). Tất cả tra bằng công cụ thước Lỗ Ban của site.

Hai điều rút ra từ bảng:

• Bậc cao 15 cm, con số tròn hay được làm nhất, lại rơi vào cung Ly trên thước 42,9. Ranh giới cung tốt là 16,1 cm; bậc 16,5 – 18 cm vừa dễ đi vừa đẹp trên thước.
• Nền cao 85 – 90 cm với 5 bậc là phương án thỏa cả ba: số lẻ, rơi vào Sinh, bậc đẹp trên thước. Nền cao như vậy thường gặp ở nhà vùng hay ngập; chuyện nền nhà cao bao nhiêu có bài nền nhà cao hơn mặt đường bao nhiêu.

Khi độ chênh không chia đẹp được (ví dụ 60 cm: 3 bậc thì 20 cm, quá cao; 4 bậc thì chẵn), cách hay dùng là nâng hoặc hạ cốt sân vài phân, hoặc làm một chiếu nghỉ giữa để tách thành hai đợt bậc.

Bậc lên thẳng cửa hay lên từ bên hông

Bậc thường đi thẳng vào cửa. Ở nhà có sân rộng, một số thầy hình thế ưa bậc lên từ bên hông hoặc bậc rộng hình quạt, để người đi vào rẽ nhẹ một nhịp trước khi tới cửa, cùng ý với đường vào uốn nhẹ của cổng lệch cửa chính. Đây là lựa chọn thẩm mỹ và đi lại; nhà phố sân hẹp làm bậc thẳng là bình thường.

Sách cổ nói gì

Trời một, đất hai; trời ba, đất bốn; trời năm, đất sáu; trời bảy, đất tám; trời chín, đất mười. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng truyện

Bình: câu này chia mười con số đầu thành số trời (lẻ) và số đất (chẵn). Mọi tục "số lẻ là dương, là tốt cho nhà ở" đều lấy gốc từ đây. Nhưng Hệ Từ đang bàn về số của trời đất và phép bói cỏ thi, không bàn về bậc thềm.

Lỗ Ban Kinh, đại ý, ghi thước tám chữ dùng để chọn số đo cho cửa và đồ gỗ; chữ tốt là Tài, Nghĩa, Quan, Bản. — Lỗ Ban Kinh, phần thước

Bình: thợ Việt mở rộng thước này sang khối đặc nói chung, trong đó có bậc thềm. Sách xét độ dài, không xét số lượng bậc.

Đọc cho đúng mức

• Số bậc lẻ là tục kiến trúc lấy ý từ Kinh Dịch, không phải quy định của sách nhà ở.
• Tục số lẻ và tục sinh lão bệnh tử cho kết quả trái nhau ở 3 và 7 bậc; chọn một tục, đừng ép cả hai.
• Thước 42,9 cho chiều cao bậc là thói quen thợ, không phải lời Lỗ Ban Kinh viết riêng cho bậc thềm.
• An toàn đi trước: bậc đều nhau, mặt nhám, có tay vịn khi cần, đủ sáng ban đêm. Một bậc tam cấp "đúng số" mà trơn và cao lệch là bậc làm sai.

Việc nên làm

• Đo độ chênh từ mặt sân hoàn thiện lên mặt nền hoàn thiện.
• Chia thử với 3, 5, 7 bậc; giữ bậc trong khoảng 16,5 – 18 cm.
• Độ chênh chia không đẹp thì chỉnh cốt sân vài phân trước khi lát, hoặc thêm chiếu nghỉ.
• Làm chiếu nghỉ trước cửa sâu từ 1 m; mặt bậc 28 – 30 cm, vật liệu nhám.
• Lắp đèn chiếu bậc hoặc đèn hắt chân tường cho buổi tối.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Hệ Từ thượng truyện — đoạn số trời số đất, nguyên văn Hán Việt.
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính), sách nghề mộc lưu hành đời Minh — thước tám chữ, đại ý.
• Bảng chiều cao bậc và cung trên thước 42,9 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.