Ngũ vận lục khí: dự báo khí hậu – bệnh theo năm trong Tố Vấn

Ngũ vận lục khí là học thuyết trong Tố Vấn dùng can chi của năm để suy ra khí hậu và khuynh hướng bệnh tật của năm ấy. Can năm cho "ngũ vận" (năm hành thái quá hay bất cập), chi năm cho "lục khí" (phong, hàn, thử, thấp, táo, hoả, ở tư thiên nửa đầu năm và tại tuyền nửa sau). Đây là phần lý thuyết khó nhất của Nội Kinh.

Học thuyết này nằm ở đâu trong Nội Kinh

Ngũ vận lục khí tập trung ở bảy thiên đại luận của Tố Vấn: Thiên Nguyên Kỷ, Ngũ Vận Hành, Lục Vi Chỉ, Khí Giao Biến, Ngũ Thường Chính, Lục Nguyên Chính Kỷ và Chí Chân Yếu. Bảy thiên này dài gần một phần ba toàn bộ Tố Vấn.

Điều ít người biết: bảy thiên ấy có thể không thuộc bản Tố Vấn gốc. Vương Băng, người chỉnh lý và chú giải Tố Vấn đời Đường (lời tựa năm 762), viết rằng ông có được phần bị thất lạc từ sách bí truyền của thầy mình rồi bổ vào. Nhiều nhà nghiên cứu đời sau nhận thấy văn phong và hệ thuật ngữ của bảy thiên khác các thiên còn lại, nên cho rằng chúng hình thành muộn hơn phần lớn Nội Kinh. Vận khí học thịnh lên mạnh từ đời Tống, khi triều đình còn ban bố vận khí của năm.

Ngũ vận: can năm cho hành của năm

Mười can ghép đôi rồi "hoá" thành năm hành, gọi là đại vận hay trung vận của năm:

Phép ghép này chính là thiên can hợp hoá (bài thiên can hợp hoá). Năm dương can, hành ấy thái quá: khí của nó mạnh, lấn sang hành nó khắc. Năm âm can, hành ấy bất cập: khí yếu, hành khắc nó thừa cơ lấn vào. Ví dụ năm Nhâm, Mộc thái quá, gió nhiều; năm Đinh, Mộc bất cập, khí táo của Kim lấn vào.

Ngoài đại vận còn hai lớp chia năm thành năm bước:

• Chủ vận: cố định mỗi năm, đi theo mùa Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thủy, bắt đầu từ tiết Đại Hàn.
• Khách vận: bước đầu là đại vận của năm, các bước sau theo vòng tương sinh, thái và bất cập xen kẽ.

Lục khí: chi năm cho khí của năm

Sáu khí là sáu dạng khí hậu, mỗi khí gắn với một tên kinh và một hành:

Chi của năm quyết định khí tư thiên, cai quản nửa đầu năm, và khí tại tuyền, cai quản nửa sau năm:

Chủ khí, khách khí: sáu bước trong năm

Năm vận khí bắt đầu từ tiết Đại Hàn (khoảng 20 tháng Một dương lịch), không phải Tết hay Lập Xuân, và chia thành sáu bước, mỗi bước bốn tiết khí:

Khách khí thì đổi theo năm: khí tư thiên đặt ở bước ba, khí tại tuyền ở bước sáu, các bước khác xếp theo thứ tự Quyết Âm, Thiếu Âm, Thái Âm, Thiếu Dương, Dương Minh, Thái Dương. Khí hậu thực tế của một bước được đọc từ quan hệ giữa khách khí và chủ khí: tương sinh thì thuận, tương khắc thì nghịch.

Một chi tiết thú vị: trong năm Sửu và năm Mùi, khách khí trùng với chủ khí ở bốn trong sáu bước; chỉ bước ba và bước bốn đổi chỗ (khách là Thái Âm rồi Thiếu Dương, chủ là Thiếu Dương rồi Thái Âm). Năm Đinh Mùi 2027 là một năm như vậy (bài vận khí năm 2027).

Khi vận và khí gặp nhau

Các thiên đại luận còn xét đại vận và khí tư thiên cùng hành hay không:

• Thiên phù: đại vận cùng hành với khí tư thiên.
• Tuế hội: đại vận cùng hành với hành của chi năm.
• Thái ất thiên phù: vừa thiên phù vừa tuế hội, như các năm Mậu Ngọ, Ất Dậu, Kỷ Sửu, Kỷ Mùi.

Những năm vận khí trùng nhau được coi là khí hậu đi một chiều rõ rệt, dễ thái quá. Đây là lớp phân tích mà người đời Tống rất coi trọng.

Sách cổ nói gì

"Ngũ vận âm dương là đạo của trời đất." — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ đại luận. Câu mở đầu thiên đặt ngũ vận ngang hàng với âm dương, như cái khung của mọi biến hoá.

Thẩm Quát đời Tống, trong Mộng Khê Bút Đàm, lại có một nhận xét rất tỉnh táo, đại ý: người làm thuốc có thuật ngũ vận lục khí, lớn thì xét biến đổi trời đất, nóng lạnh mưa gió, nhỏ thì xét bệnh người theo vận khí thịnh suy; nhưng người đời nay cứ bám vào phép định sẵn nên thuật ấy không ứng nghiệm. Ông không bác bỏ vận khí, chính ông từng dùng nó để đoán mưa; nhưng ông nhấn mạnh, đại ý, rằng vận khí có thường có biến, phải xem khí hậu đúng lúc đúng nơi, chỉ cách nhau vài dặm mà khí hậu đã khác, sao có thể bám vào một phép định sẵn.

Bình: ngay từ thời vận khí học thịnh nhất, chính người tin dùng nó đã chỉ ra chỗ yếu: một bảng tính từ can chi năm không thể áp như nhau cho mọi vùng. Đọc Nội Kinh theo tinh thần ấy là coi vận khí như một khung quan sát khí hậu theo chu kỳ, không phải một lịch dự báo cứng.

Đọc cho đúng mức

• Ngũ vận lục khí được xây trên chu kỳ sáu mươi năm của can chi, một chu kỳ lịch pháp; khí hậu thật không đi theo chu kỳ ấy một cách đều đặn.
• Học thuyết hình thành ở lưu vực Hoàng Hà, nơi có bốn mùa rõ. Việt Nam, nhất là miền Nam, có khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa mưa, mùa khô; áp nguyên bảng vận khí vào đây càng phải dè dặt.
• Các nghiên cứu đối chiếu vận khí với số liệu khí tượng, dịch bệnh cho kết quả lẫn lộn, chưa đủ để dùng như công cụ dự báo.
• Vận khí là lý luận văn hoá y học; không dùng nó để tự chẩn đoán, tự dùng thuốc hay bỏ qua việc khám.

Việc nên làm

• Đọc vận khí như một trang lịch sử tư tưởng: cách người xưa tìm quy luật giữa thời tiết và bệnh tật.
• Nếu muốn dùng như lời nhắc dưỡng sinh, áp vào việc thật: năm, mùa nhiều ẩm thì giữ nhà khô thoáng, mùa khô thì uống đủ nước (bài dưỡng sinh theo 24 tiết khí).
• Theo dõi dự báo thời tiết và khuyến cáo y tế của cơ quan chuyên môn; đó là nguồn đáng tin cho quyết định hằng ngày.
• Có triệu chứng bất thường, đi khám; đừng chờ "hết vận".

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, bảy thiên đại luận về vận khí; câu mở đầu Thiên Nguyên Kỷ đại luận (nguyên văn), các bảng đại ý.
• Vương Băng — lời tựa bản chú Tố Vấn, năm 762 (đại ý).
• Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm, phần Tượng số, đoạn bàn về ngũ vận lục khí (đại ý).